Qlobal Cənub QHT Platformasının təsis konfransı

Qlobal Cənubun qeyri-hökumət təşkilatları (QHT) Platforması — inkişaf etməkdə olan ölkələrdən QHT-ləri öz maraqlarını irəli sürmək, əməkdaşlığı gücləndirmək və qlobal arenada təsirini artırmaq üçün birləşdirməyə yönəlmiş bir təşəbbüsdür. 28-29 aprel 2025-ci ildə Bakıda keçirilən təsis konfransında rəsmi olaraq yaradılan platforma Afrika, Asiya, Latın Amerikası və digər regionlardan 110-dan çox ölkənin təşkilatlarını birləşdirir. O, ədalət, davamlı inkişaf və dünyada iqtisadi və sosial bərabərsizliklərin aradan qaldırılması uğrunda çıxış edərək Qlobal Cənubun səsi olmağa çalışır.

Yaradılma zəmini

"Qlobal Cənub" termini inkişaf etməkdə olan və ən az inkişaf etmiş ölkələri ifadə edir ki, bunların çoxu müstəmləkə keçmişinə malikdir və iqtisadi, sosial və ekoloji çağırışlarla üzləşir. BMT-nin məlumatlarına görə, bu ölkələrdə dünya əhalisinin təxminən 85%-i yaşayır, lakin onların qlobal siyasi və iqtisadi qərarlara təsiri məhduddur. Qlobal Cənubun QHT-ləri yoxsulluq, iqlim dəyişikliyi və insan hüquqlarının müdafiəsi kimi yerli problemlərin həllində əsas rol oynayır, lakin onların səsi beynəlxalq arenada çox vaxt eşidilmir.

Platformanın yaradılması ideyası tarixi istismar və mövcud iqtisadi bərabərsizliklərdən qaynaqlanan qeyri-bərabərliyə qarşı mübarizədə QHT-lərin səylərini əlaqələndirmək ehtiyacına cavab olaraq yaranmışdır. "Global North and Global South" (Vikipediya, 2024) kimi tədqiqatlarda qeyd olunduğu kimi, Qlobal Cənub ölkələri çox vaxt Qlobal Şimaldan gələn informasiya və iqtisadi axınlardan asılı vəziyyətdə olurlar. Platforma bu dinamikanı dəyişdirmək, QHT-lərə kollektiv fəaliyyət və dialoq üçün alət təqdim etmək məqsədi daşıyır.

Bakıda təsis konfransı

Qlobal Cənub QHT Platformasının təsis konfransı 28-29 aprel 2025-ci ildə Azərbaycanın Bakı şəhərində keçirilmiş və 110-dan çox ölkədən QHT nümayəndələrini bir araya gətirmişdir. Tədbir Azərbaycanın QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin dəstəyi ilə təşkil edilmiş və region üçün əhəmiyyətli hadisəyə çevrilmişdir. AZƏRTAC da daxil olmaqla Azərbaycan KİV-lərinin məlumatına görə, konfrans inkişaf etməkdə olan ölkələrin QHT-lərinin qlobal əməkdaşlığında yeni mərhələnin başlanğıcını qeyd etmişdir.

Konfransda platformanın əsas məqsədləri müəyyən edilmişdir:

• QHT-lərin səylərinin əlaqələndirilməsi: Təcrübə, resurs və ən yaxşı təcrübələrin mübadiləsi üçün şəbəkənin yaradılması.

• Maraqların təmsil edilməsi: BMT kimi beynəlxalq təşkilatlarda və G20 və COP kimi forumlarda Qlobal Cənubun səsinin gücləndirilməsi.

• Davamlı inkişaf: BMT-nin Davamlı İnkişaf Məqsədlərinə (SDG) nail olmağa yönəlmiş layihələrin dəstəklənməsi, o cümlədən yoxsulluq, iqlim dəyişikliyi və bərabərsizliklə mübarizə.

• Neokolonializmə qarşı mübarizə: Qlobal Cənub ölkələrinin suverenliyinin qorunması və iqtisadi istismara qarşı mübarizə.

Konfrans iştirakçıları platformanın nizamnaməsini qəbul etmiş və Azərbaycan, Pakistan, İndoneziya, Nigeriya və digər ölkələrin QHT nümayəndələrindən ibarət koordinasiya şurası yaratmışlar. Təşkilatçı ölkə kimi Azərbaycan ilkin mərhələdə koordinator rolunu öz üzərinə götürmüş ki, bu da onun Qlobal Cənub təşəbbüslərinin dəstəklənməsində artan rolunu vurğulayır.

Platformanın rolu və strukturu

Qlobal Cənub QHT Platforması humanitar yardımdan və insan hüquqlarının müdafiəsindən tutmuş ekoloji dayanıqlılıq və iqtisadi inkişafa qədər müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən qeyri-hökumət təşkilatlarını birləşdirən beynəlxalq şəbəkə kimi fəaliyyət göstərir. O, Qlobal Cənub ölkələrində qeydiyyatdan keçmiş QHT-lər üçün açıqdır və müxtəlif miqyaslı və istiqamətli təşkilatları əhatə edərək inklüzivliyə can atır.

Platformanın strukturunun əsas elementləri:

• Koordinasiya şurası: Strateji planlaşdırma və platformanın beynəlxalq meydançalarda təmsil olunması üçün məsuliyyət daşıyır.

• Regional hablar: Yerli səviyyədə layihələrin əlaqələndirilməsi üçün Afrika, Asiya və Latın Amerikasında yaradılır.

• Tematik komitələr: İqlim ədaləti, gender bərabərliyi və təhsilə çıxış kimi prioritet istiqamətlərə yönəlmişdir.

Platforma sülh və rifahın təşviqi üçün QHT-ləri birləşdirən World Association of Non-Governmental Organizations (WANGO) kimi digər beynəlxalq QHT şəbəkələrinin nümunələrindən ilhamlanmışdır. Lakin Qlobal Cənub QHT Platforması inkişaf etməkdə olan ölkələrin unikal çağırışlarına və onların tarixi kontekstinə diqqət yetirməsi ilə fərqlənir.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri

Platforma Qlobal Cənubun ehtiyaclarını əks etdirən bir neçə prioritet istiqamətə diqqət yetirir:

1. İqtisadi inkişaf və yoxsulluqla mübarizə: QHT-lərə yerli layihələr üçün maliyyə cəlb etməyə kömək edən GlobalGiving kimi təşəbbüslərin dəstəklənməsi. Platforma Qlobal Cənub ölkələrində startapları və sosial müəssisələri dəstəkləmək üçün öz fondunu yaratmağı planlaşdırır.

2. İqlim ədaləti: Qlobal Cənub ölkələrinin iqlim dəyişikliyindən qeyri-mütənasib şəkildə əziyyət çəkdiyini nəzərə alaraq, platforma Rainforest Alliance və ya WWF proqramlarına bənzər adaptasiya və nəticələrin yumşaldılması layihələrini dəstəkləyir.

3. İnsan hüquqlarının müdafiəsi: Anti-Slavery International kimi təşkilatların işindən ilhamlanan platforma qadınlar, uşaqlar və yerli xalqlar da daxil olmaqla həssas qrupların müdafiəsi üçün çıxış edir.

4. Təhsil və rəqəmsallaşma: Platforma rəqəmsal fərqi azaltmaq üçün Khan Academy və Whiz Kids Workshop nümunələrini izləyərək təhsil proqramlarını və texnologiyalara çıxışı inkişaf etdirməyi planlaşdırır.

5. Mədəniyyətlərarası dialoq: Mədəni və gənclər mübadiləsi vasitəsilə Qlobal Cənub ölkələri arasında tolerantlığın və əməkdaşlığın gücləndirilməsinə kömək.

Çağırışlar və perspektivlər

İddialı məqsədlərə baxmayaraq, platforma bir sıra çağırışlarla üzləşir:

• Maliyyələşdirmə: Qlobal Cənubun bir çox QHT-ləri Qlobal Şimaldan olan donorlardan asılıdır ki, bu da onların muxtariyyətini məhdudlaşdıra bilər. Platforma müstəqil maliyyə mənbələri yaratmağa çalışır, lakin bu zaman tələb edir.

• Koordinasiya: Müxtəlif dillərə, mədəniyyətlərə və prioritetlərə malik 110+ ölkədən QHT-lərin birləşdirilməsi mürəkkəb bir vəzifədir. Uğur regional habların səmərəli işindən asılıdır.

• Siyasi təzyiq: Bəzi ölkələr, xüsusilə də neokolonial təcrübələri fəal şəkildə tənqid edəcəyi təqdirdə, platformanı təhlükə kimi qəbul edə bilərlər.

Bununla belə, platformanın perspektivləri ümidvericidir. BMT-nin məlumatlarına görə, QHT-lər Davamlı İnkişaf Məqsədlərinin həyata keçirilməsində getdikcə daha mühüm rol oynayır, Qlobal Cənubun səylərinin birləşdirilməsi isə onların təsirini gücləndirə bilər. Bakıdakı konfrans kimi təşəbbüslərin uğuru Azərbaycanın bu prosesdə lider kimi potensialını nümayiş etdirir.

Əhəmiyyəti və təsiri

Qlobal Cənub QHT Platformasının yaradılması inkişaf etməkdə olan ölkələrin gündəmi formalaşdırmaq imkanı əldə etdiyi qlobal idarəetmənin yenidən düşünülməsinə doğru bir addımdır. Platforma 1955-ci il Bandunq konfransı və Qoşulmama Hərəkatı kimi Qlobal Cənubun muxtariyyətinə can atan hərəkatların irsini davam etdirir.

2025-ci ilin aprelində platforma artıq beynəlxalq təşkilatların və KİV-lərin diqqətini cəlb etmişdir. O, konkret layihələri təqdim etmək və yeni tərəfdaşlar cəlb etmək üçün 2026-cı ildə ilk qlobal forumunu keçirməyi planlaşdırır. Təşəbbüskar kimi Azərbaycan sosial şəbəkələrdə və xəbər agentliklərində məlumatlarla təsdiqlənən beynəlxalq əməkdaşlıq mərkəzi kimi öz nüfuzunu möhkəmləndirir.

Qlobal Cənub QHT Platforması sadəcə təşkilatların birliyi deyil, ədalət və bərabərlik uğrunda bir hərəkatdır. O, inkişaf et