Süd Yolu: qalaktikamızın quruluşu, ulduzları və sirləri

Süd Yolu — Günəş sistemimizin və Yer kürəsinin yerləşdiyi spiral qalaktikadır. O, mərkəzində uzunsov ulduz strukturu — bar (körpü) olan qalaktikalara aiddir, bu strukturdan spiral qollar ayrılır. Ulduz diskinin diametri təxminən 100 min işıq ili, qalınlığı isə təxminən min işıq ilidir. Bununla belə, əsasən qaranlıq maddədən ibarət olan qalaktika halosu görünən diskdən xeyli uzağa yayılır.

Süd Yolunda neçə ulduz var

Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, qalaktikamızda 100-dən 400 milyarda qədər ulduz mövcuddur. Diskin böyük hissəsi sıx toz və qaz buludları ilə örtüldüyündən dəqiq rəqəm söyləmək çətindir. İnsan gözü ilə görünən ulduzların sayı isə onların həqiqi sayının cüzi bir hissəsini təşkil edir. Ulduzlardan başqa, qalaktikaya yeni ulduzların doğulduğu qaz və tozdan ibarət ulduzlararası mühit, həmçinin çoxlu sayda ekzoplanet daxildir: müasir tədqiqatlar göstərir ki, Süd Yolunda planetlərin sayı ulduzların sayından az olmaya bilər.

Quruluşu: disk, qollar, halo və mərkəz

Qalaktika adətən bir neçə əsas komponentə bölünür: mərkəzi qabartı (balc), nazik və qalın ulduz diskləri, spiral qollar və geniş halo. Süd Yolunun tam mərkəzində Sagittarius A* adlanan ifrat kütləli qara dəlik yerləşir. Onun real təsviri ilk dəfə dünyanın müxtəlif rəsədxanalarının birgə səylərini birləşdirən teleskoplar şəbəkəsi vasitəsilə beynəlxalq astronomlar komandası tərəfindən əldə edilib. Bu, qalaktik mərkəzin quruluşuna dair nəzəri modellərin ən mühüm təsdiqi oldu.

Qalaktikanın kütləsi və qonşuları

Süd Yolunun kütləsi ölçmə metodundan asılı olaraq xeyli fərqlənir — qaranlıq maddə nəzərə alınmaqla bir neçə yüz milyard Günəş kütləsindən təxminən bir trilyona qədər. Qonşu Andromeda qalaktikası görünüşcə daha böyük olsa və daha çox ulduz saxlasa da, bizim qalaktikamızın ümumi kütləsi — nəhəng qaranlıq maddə halosu sayəsində — ona bərabər, hətta ondan da böyük ola bilər. Andromeda, Üçbucaq qalaktikası və iyirmidən çox cırtdan peyk-qalaktika ilə birlikdə Süd Yolu Yerli Qrup adlanan qalaktikalar toplusuna daxildir.

İnsanın Kainatdakı yeri

Günəş sistemi qalaktikanın mərkəzində deyil, xarici qollardan birində, qalaktik nüvədən təxminən 26-27 min işıq ili məsafədə yerləşir. Günəş Süd Yolunun mərkəzi ətrafında tam dövrünü təxminən 225-250 milyon ildə tamamlayır — bu dövr bəzən "qalaktik il" adlanır. Süd Yolunun tarixinin öyrənilməsi həmçinin göstərir ki, milyardlarla il ərzində o, daha kiçik qalaktikaları özünə birləşdirib: təxminən 10 milyard il əvvəl baş vermiş belə birləşmələrdən biri müasir ulduz sisteminin formalaşmasına nəzərəçarpacaq təsir göstərib.

Süd Yolunun öyrənilməsi niyə vacibdir

Öz qalaktikamızın quruluşunu anlamaq alimlərə ümumilikdə qalaktikaların təkamülünü, ulduz yaranması mexanizmlərini və Kainatda qaranlıq maddənin paylanmasını daha yaxşı başa düşməyə kömək edir. Müasir kosmik missiyalar ulduzların xəritəsini, onların hərəkətini və mənşəyini dəqiqləşdirməyə davam edir, planetimizin bir hissəsi olduğu nəhəng strukturun getdikcə daha çox detalını üzə çıxarır.