TÜRKPA: tarixi, məqsədi və strukturu haqqında

Türk Dövlətləri Parlament Assambleyası (TÜRKPA) türkdilli ölkələrin milli parlamentləri arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirmək məqsədilə yaradılmış beynəlxalq parlament təşkilatıdır. Təşkilat əvvəllər Türkdilli Dövlətlərin Parlament Assambleyası adlanırdı, sonradan hazırkı adını almışdır. TÜRKPA türk dünyasının siyasi inteqrasiya proseslərində mühüm həlqələrdən biri sayılır və üzv dövlətlərin qanunvericilik orqanları arasında birbaşa dialoq üçün platforma rolunu oynayır.

Yaranma tarixi

TÜRKPA-nın əsası 21 noyabr 2008-ci ildə Türkiyənin İstanbul şəhərindəki Dolmabaxça sarayında qoyulmuşdur. Həmin gün Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə parlamentlərinin rəhbərləri təşkilatın yaradılması haqqında sazişi imzalamışlar. Bir il sonra, 29 sentyabr 2009-cu ildə Bakıda TÜRKPA-nın birinci plenar sessiyası keçirilmiş, bu iclasda assambleyanın Reqlamenti, Katibliyin Əsasnaməsi və Bakı Bəyannaməsi qəbul olunmuşdur. Həmin sessiyada həmçinin Katibliyin daimi olaraq Bakı şəhərində yerləşdirilməsi barədə qərar verilmişdir. Bakının seçilməsinin rəmzi əhəmiyyəti də vardır — tarixdə ilk türk parlament respublikası hesab olunan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti məhz 1918–1920-ci illərdə burada fəaliyyət göstərmişdir.

Məqsəd və fəaliyyət istiqamətləri

TÜRKPA-nın əsas vəzifəsi tarixi, mədəni və dil yaxınlığına söykənərək üzv ölkələrin milli qanunvericiliklərinin uzlaşdırılmasına şərait yaratmaqdır. Təşkilat siyasi, sosial-iqtisadi, mədəni, humanitar və hüquqi sahələrdə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə xidmət edir. Bundan başqa, TÜRKPA türk dövlətləri ilə region ölkələri arasında qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulmasına töhfə verir, mədəni irsin, tarixi və ədəbi dəyərlərin qorunub gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün tövsiyələr hazırlayır. 2010-cu ildən etibarən TÜRKPA missiyaları türk dünyasında keçirilən prezident və parlament seçkilərini, habelə referendumları müşahidə edir.

Struktur

TÜRKPA-nın idarəetmə strukturuna Baş Katiblik, Baş katibin müavinləri, ixtisaslaşmış komissiyalar və inzibati heyət daxildir. Komissiyalar öz səlahiyyət dairəsində məsələləri araşdırır, qəbul edilmiş qərarların icrasına nəzarət edir, üzv parlamentlərlə birgə iclas və konfranslar təşkil edir. Plenar iclaslar 2009-cu ildən hər il müntəzəm keçirilir və bu tədbirlərdə assambleyanın maliyyə-inzibati məsələləri, eləcə də parlament diplomatiyası ilə bağlı mövzular müzakirə olunur. Sədrlik vəzifəsi rotasiya prinsipi ilə, ingilis əlifbası ardıcıllığı üzrə ildə bir dəfə bir üzv dövlətdən digərinə ötürülür.

Üzvlük və beynəlxalq status

TÜRKPA-nın tərkibinə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə təsisçi üzv kimi daxildir, sonradan Özbəkistan da təşkilata qoşulmuşdur. 2014-cü ildə keçirilən beşinci plenar iclasda Macarıstan müşahidəçi dövlət statusu almışdır. Sazişə tərəf olmayan ölkələrin milli parlamentlərinin, habelə digər beynəlxalq parlament qurumlarının nümayəndələri Assambleya Şurasının qərarı ilə iclaslarda müşahidəçi qismində iştirak edə bilər. Öz növbəsində TÜRKPA da Beynəlxalq Parlament İttifaqı, ATƏT-in Parlament Assambleyası və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Parlament İttifaqı kimi qurumlarda müşahidəçi statusunda təmsil olunur.

Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə əlaqə

TÜRKPA Türk Dövlətləri Təşkilatının əlaqəli qurumlarından biri sayılır və bu geniş inteqrasiya çərçivəsində parlament diplomatiyası istiqamətini təmsil edir. TÜRKSOY, Beynəlxalq Türk Akademiyası və digər qurumlarla yanaşı, TÜRKPA türk dünyasında ümumi hədəflərin reallaşdırılmasına hüquqi-qanunvericilik müstəvisindən dəstək verir. Bu əməkdaşlıq türkdilli xalqların siyasi, iqtisadi və mədəni baxımdan bir-birinə daha da yaxınlaşmasına xidmət edən mühüm institusional mexanizm kimi qiymətləndirilir.