UNESCO: tarixi, missiyası və fəaliyyəti

YUNESKO (UNESCO) - Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təhsil, elm və mədəniyyət məsələləri üzrə ixtisaslaşmış qurumudur. Təşkilatın fəaliyyəti beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsilə sülh və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə yönəlib. Bu gün YUNESKO təkcə beynəlxalq institut deyil, həm də bəşəriyyətin tarixi yaddaşının qorunması üçün əsas mexanizmdir.

Tarix və missiya: YUNESKO niyə yaradılıb?

Təşkilat 16 noyabr 1945-ci ildə təsis edilib. Onun əsas məqsədi nizamnaməsində belə ifadə olunub: "Müharibələr insanların şüurunda başladığı üçün sülhün müdafiəsi də məhz insanların şüurunda qurulmalıdır".

Fəaliyyətin əsas istiqamətlərinə daxildir:

Təhsil: Savadsızlığın aradan qaldırılması və hamı üçün keyfiyyətli təhsilin təmin edilməsi.

Təbiət və humanitar elmlər: Beynəlxalq tədqiqatların əlaqələndirilməsi və süni intellekt etikası.

Mədəniyyət: Mədəni müxtəlifliyin qorunması və abidələrin mühafizəsi.

Kommunikasiya və informasiya: İfadə azadlığının və jurnalistlərin hüquqlarının müdafiəsi.

YUNESKO və Azərbaycan: Strateji tərəfdaşlıq

Azərbaycan bu təşkilata 3 iyun 1992-ci ildə üzv olub. Həmin vaxtdan bəri əməkdaşlıq görünməmiş səviyyəyə yüksəlib. Oxu.az-ın məlumatına görə, 2025-ci ilin sonunda Azərbaycan yüksək etimad qazanaraq 2025–2029-cu illər üzrə YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Komitəsinin üzvü seçilib. Bu, ölkəmizin beynəlxalq arenadakı nüfuzunun göstəricisidir.

Vacib fakt: 2026-cı ilin fevral ayında YUNESKO-nun Parisdəki mənzil-qərargahında Azərbaycanın sədrliyi ilə "Qrup 77 və Çin"in plenar iclası keçirilib ki, bu da rəsmi Bakının qlobal humanitar məsələlərdəki liderliyini vurğulayır.

Azərbaycandakı Ümumdünya İrsi obyektləri

Bu gün YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına Azərbaycanın "müstəsna universal dəyərə" malik aşağıdakı obyektləri daxildir: İçərişəhər (Şirvanşahlar Sarayı və Qız Qalası ilə birlikdə) - 2000 il, Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu - 2007 il, Şəkinin tarixi mərkəzi və Xan Sarayı - 2019 il, Hirkan meşələri (transsərhəd obyekti) - 2023 il, "Xınalıq və Köç yolu" mədəni landşaftı - 2023 il.

Qeyri-maddi irs: Canlı mədəniyyət

Memarlıq abidələri ilə yanaşı, YUNESKO ənənələri də qoruyur. Azərbaycan muğam sənəti, tar ifaçılığı, Novruz bayramı, Lahıc misgərlik sənəti, kəlağayı sənəti və aşıq yaradıcılığı bütün bəşəriyyətin sərvəti kimi tanınmışdır.

Müasir çağırışlar: Abidələrin bərpası

2026-cı ildə əməkdaşlığın prioritet istiqaməti azad edilmiş ərazilərdə mədəni irsin monitorinqi və bərpasıdır. Oxu.az qeyd edir ki, Azərbaycan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda onilliklər ərzində dağıdılmış abidələrin qiymətləndirilməsi və tarixi zonaların minadan təmizlənməsi məsələləri üzrə YUNESKO ilə fəal dialoq aparır. Şuşa şəhərinin tarixi mərkəzinin əsas siyahıya salınması üçün hazırda genişmiqyaslı işlər görülür.