Xəzər Dənizi: coğrafi xüsusiyyətləri, dərinliyi və sahəsi

Xəzər dənizi Yer kürəsinin ən böyük qapalı su hövzəsidir. Dünya okeanı ilə birbaşa əlaqəsi olmadığı üçün coğrafi baxımdan göl hesab olunsa da, ölçüləri, dərinliyi, duzluluğu və hidrometeoroloji rejiminə görə dəniz adlandırılır. O, Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşir və beş dövlətin – Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İranın sahillərini yuyur.

Dənizin uzunluğu təxminən 1200 kilometr, maksimal eni 466 kilometr, minimal eni isə 204 kilometrə yaxındır. Sahəsi səviyyə tərəddüdlərinə görə dəyişir və orta hesabla 370–392 min kvadrat kilometr arasında olur. Suyunun həcmi təxminən 78–79 min kub kilometr təşkil edir ki, bu da dünya göllərindəki su ehtiyatının təqribən 44–45 faizini əhatə edir.

Fiziki-Coğrafi Xüsusiyyətlər və Dərinlik

Xəzər dənizinin səviyyəsi dünya okeanı səviyyəsindən təxminən 28 metr aşağıdadır. Orta dərinliyi 200–208 metr, ən dərin yeri isə cənubda Lənkəran çökəkliyində 1025 metrə çatır. Şimal hissəsi dayazdır (orta dərinlik bir neçə metr), orta və cənub hissələri isə daha dərindir.

Dəniz əsasən çay axınları ilə qidalanır. Volqa çayı ümumi axının təxminən 80 faizini təmin edir. Digər mühüm çaylar Kür, Ural, Terek, Samur və İran ərazisindən axan çaylardır. Suyun orta duzluluğu 12–13 promilə bərabərdir ki, bu da okean suyundan təxminən üç dəfə azdır.

Biomüxtəliflik və Təbii Sərvətlər

Xəzər dənizi zəngin flora və fauna ilə seçilir. Burada yüzlərlə heyvan növü, o cümlədən çoxlu endemik balıq növləri yaşayır. Xüsusilə nərə cinsli balıqlar (bölgə, uzunburun, kələmo və s.) dünyada məşhurdur. Planetdəki nərə ehtiyatının böyük hissəsi məhz Xəzərdə cəmləşib və bu balıqlar qədim relikt növlər hesab olunur.

Dəniz eyni zamanda neft və qaz yataqları ilə zəngindir. Azərbaycan sektorundakı yataqlar ölkənin enerji potensialının əsasını təşkil edir.

Ekoloji Vəziyyət və Müasir Problemlər

Xəzər dənizinin səviyyəsi tarix boyu dəyişkən olmuşdur. Son onilliklərdə iqlim dəyişikliyi, buxarlanmanın artması və çay axınlarının azalması səbəbindən səviyyənin enməsi müşahidə olunur. Bu, sahil ekosistemlərinə, balıqçılığa və naviqasiyaya təsir göstərir.

Çirklənmə də ciddi problemdir. Neft hasilatı, sənaye və məişət tullantıları suyun keyfiyyətinə mənfi təsir edir. Buna baxmayaraq, region ölkələri dənizin mühafizəsi istiqamətində birgə tədbirlər həyata keçirir.

Xəzər Dənizinin Əhəmiyyəti

Xəzər dənizi təkcə coğrafi obyekt deyil, həm də iqtisadi, ekoloji və mədəni əhəmiyyətə malik unikal təbiət abidəsidir. O, nəqliyyat yolu, balıqçılıq sahəsi, enerji resursları mənbəyi və biomüxtəliflik xəzinəsi kimi regionun inkişafında mühüm rol oynayır. Onun qorunması gələcək nəsillər üçün prioritet vəzifələrdən biridir.