Xocavənd rayonu: tarixi, coğrafiyası və abidələri

Xocavənd rayonu Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonunda yerləşən inzibati-ərazi vahididir. Rayonun ümumi sahəsi 1458 km² təşkil edir və bu göstəriciyə görə bölgənin ən iri rayonlarından biri hesab olunur. Rayon Ağdam, Ağcabədi, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Laçın, Şuşa və Xocalı rayonları ilə həmsərhəddir. İnzibati mərkəzi Xocavənd şəhəridir. Ərazinin relyefi əsasən dağlıqdır, şərq və cənub-şərq hissələrində isə dağətəyi düzənliklər üstünlük təşkil edir. 

Tarixi keçmişi

Xocavəndin adı qədim türk mənşəli iki komponentdən yaranıb — "xoca" sözü müəllim, ustad mənasını, "vənd" hissəsi isə nəsil, törəmə anlayışını bildirir. Sovet dövründə bölgə "Martuni" adlandırılıb. 26 noyabr 1991-ci ildə keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti ləğv edildikdən sonra Martuni və Hadrut rayonlarının bazasında müstəqil Xocavənd rayonu yaradılmışdır. 

1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı rayon ağır itkilər yaşayıb. 1988-ci ildən başlayan müharibədə Xocavənd 145 şəhid vermişdir, onların arasında qadınlar və uşaqlar da olub. 1992-ci il oktyabrın 2-də Xocavənd şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilib və bu vəziyyət təxminən 28 il davam edib. 

2020-ci ilin payızında baş verən İkinci Qarabağ müharibəsi bölgənin taleyində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusu oktyabr ayında Hadrut qəsəbəsi, Tuğ, Azıx, Tağavard və digər onlarla kəndi işğaldan azad etdi, noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanatdan sonra isə rayonun qalan hissəsi də Azərbaycan nəzarətinə qaytarıldı. Bu gün Xocavənd Azərbaycanın yenidən qurulan və inkişaf etdirilən ərazilərindən biri kimi bərpa proseslərinin mərkəzindədir. 

Əhali və inzibati quruluş

Münaqişədən əvvəlki dövrdə rayonun əhalisi 41 725 nəfər olub, hazırda köçürülmə və bərpa işləri davam etdikcə bu göstərici dəyişir. Rayon tərkibinə 1 şəhər, 2 iri qəsəbə — Qırmızı Bazar və Hadrut — və 80-dən çox kənd daxildir.

Tarixi və mədəni abidələr

Xocavənd zəngin arxeoloji irsi ilə seçilir. Salakətin kəndi yaxınlığında, Quruçay vadisində yerləşən 1,5 milyon il yaşlı Azıx mağarası dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biri sayılır və aşel dövrünə aid tapıntıları ilə dünya elmi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bundan başqa Tağlar mağarası da qədim insan izlərini özündə saxlayır.

Tuğ kəndi ərazisində V-VIII əsrlərə aid "Ritiş" qalası, Ərgünəş dağının yamacındakı sıldırım qayalar üzərində yerləşən "Ərgünəş" qalası, Düdükçü kəndi yaxınlığında XIII əsrə aid "Rzaqulu Bəy" türbəsi bölgənin memarlıq irsini təşkil edir. Böyük Tağlar kəndindəki 1241-ci ilə aid Alban məbədi və Tuğ kəndindəki X əsrə aid "Qırmızı" məbəd də diqqətçəkən tarixi obyektlərdəndir.

Təbiət və iqtisadiyyat

Xocavənd təbii sərvətlərlə zəngin bölgədir — tikinti materialları, faydalı qazıntı yataqları, meşə zolaqları və şirin su ehtiyatları mövcuddur. Rayonun iqtisadiyyatı tarixən əsasən kənd təsərrüfatı və heyvandarlığa əsaslanıb. Dağlıq relyef və əlverişli iqlim şəraiti həm əkinçilik, həm də maldarlığın inkişafı üçün münbit zəmin yaradır. Bərpa dövründə infrastrukturun yenidən qurulması, yolların çəkilişi və yaşayış məntəqələrinin bərpası rayonun iqtisadi potensialının açılmasına şərait yaradır.

Nəticə

Xocavənd rayonu həm qədim tarixi, həm zəngin mədəni irsi, həm də müasir dövrdə yaşadığı dramatik hadisələr baxımından Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin ən əhəmiyyətli ərazilərindən biridir. Azıx mağarasından tutmuş orta əsr qalalarına qədər çoxlu tarixi izlər daşıyan bu diyar bu gün yenidən dirçəliş və inkişaf mərhələsindədir.