"ABŞ, İsrail və İran arasında hərbi qarşıdurma geniş münaqişəyə çevrildikcə Azərbaycan enerji axınlarını, logistika dəhlizlərini və regiondakı güc balansını dəyişən strateji baxımdan vacib, lakin dəyəri yetəri qədər bilinməyən oyunçuya çevrilir".
Oxu.Az xəbər verir ki, bu barədə "The National Interest" nəşrində dərc edilən məqalədə bəhs edilir.
Bildirilir ki, regiondakı münaqişə ənənəvi enerji marşrutlarını pozub və dünya bazarlarını alternativ tədarükçülər və tranzit yolları axtarmağa məcbur edib. Nəticədə mərkəzi Azərbaycan olan Xəzər hövzəsi nisbətən sabit neft və qaz mənbəyi kimi daha da əhəmiyyətli hala gəlib.
Məqalədə vurğulanır ki, Azərbaycanın rolu enerji tədarükü ilə məhdudlaşmır:
"Son həftələrdə Bakı heç də az vacib olmayan funksiyanı - İrana logistika və humanitar forpost rolunu üzərinə götürüb ki, bu da vasitəçiliyə gətirib çıxara bilər. 2026-cı il martın 10-da Azərbaycan ilk humanitar yardım partiyasını - təxminən 30 ton - İrana göndərib. Martın 18-də isə 82 tonluq ikinci partiya aparılıb. Əsasən ərzaq, dərman və tibbi avadanlıqdan ibarət olan bu tədarüklər quru yolu ilə, Astara vasitəsilə İranın Xəzər sahilindəki əyalətlərinə göndərilib.
Tədarüklərin sürəti heyranedicidir. Bu hərəkətlər Azərbaycanın Naxçıvan regionuna PUA-ların hücum etdiyi ciddi təhlükəsizlik insidentindən cəmi bir neçə gün sonra başlayıb. Münaqişəni gücləndirmək əvəzinə, Azərbaycan dözümlülük və gərginliyin azaldılmasının diqqətlə balanslaşdırılmış kombinasiyası ilə cavab verib, öz suverenliyini möhkəmləndirərək, eyni zamanda humanitar yardım göstərib. Bu ikili yanaşma Azərbaycanın hərbi əməliyyatların qarşısını almağa yönəlmiş daha geniş strategiyasını əks etdirir".
Məqalə müəllifi Teodor Karasik bildirir ki, Azərbaycan təkcə humanitar yardım göstərmir, həm də digər ölkələrdən gələn yardım üçün tranzit qovşağına çevrilir:
"Fars körfəzində dəniz yollarında artan rəqabət və hava dəhlizlərinin məhdudluğu şəraitində Cənubi Qafqazdan şimala quru çıxışı strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu vəziyyət Azərbaycanın apardığı mürəkkəb balansı vurğulayır. Bir tərəfdən, Bakı İsraillə təhlükəsizlik və kəşfiyyat sahəsində sıx əlaqələri, həmçinin Türkiyə və Pakistanla möhkəm ittifaqları qoruyur, digər tərəfdən, İranla birbaşa münaqişənin qarşısını almağa çalışır. Bu balans Azərbaycanın Avropa enerji ehtiyatlarının şaxələndirilməsində artan rolu ilə daha da güclənir, xüsusilə, Qazaxıstan neftini Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri ilə daşıyan Trans-Xəzər Neft Nəqliyyat Sistemi, Cənub Qaz Dəhlizi və təklif olunan Trans-Xəzər Boru Kəməri (Türkmənistan qazını Rusiya və İrandan yan keçərək qərbə nəql edəcək) sayəsində".
Diqqətə çatdırılır ki, Birləşmiş Ştatların bu rolu gücləndirməkdə açıq strateji marağı var. Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz vasitəsilə birləşdirən transkontinental ticarət və enerji marşrutu olan Orta Dəhlizin mühüm seqmentidir. Münaqişələr və geosiyasi parçalanma nəticəsində tədarük zəncirlərində baş verən qlobal dəyişikliklər fonunda bu dəhlizin təhlükəsizliyi strateji prioritetə çevrilir.
Müəllif ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinə toxunaraq vurğulayır ki, son vaxtlar iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığı imzalanmış olsa da, ABŞ-nin Azərbaycana münasibətdə siyasəti hələ də köhnəlmiş qanunvericiliklə məhdudlaşır - 1992-ci il Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci maddəsi.
"İlk dəfə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı erməni lobbi qruplarının təzyiqi ilə qəbul edilmiş 907-ci maddə ABŞ-nin Azərbaycana birbaşa yardımını məhdudlaşdırır və bu ölkəni bu cür məhdudiyyətlərə məruz qalan yeganə postsovet dövlətinə çevirir. Müxtəlif administrasiyalar müvəqqəti istisnalar etsələr də - ən son 2025-ci ildə - bu yankeçmə yolları hazırkı strateji vəziyyət üçün kifayət deyil.
907-ci maddənin qəbuluna səbəb olan vəziyyət artıq mövcud deyil. Azərbaycan 2020 və 2023-cü illər münaqişələrindən sonra Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa edib, bu da regionda güc balansını kökündən dəyişdirib və Rusiyanın regiondakı təsirini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Bu arada, Azərbaycan müharibə zamanı təhlükəsizlik sahəsində tərəfdaş, enerji tədarükçüsü və indi də logistika mərkəzi kimi öz dəyərini nümayiş etdirib", - deyə məqalədə bəhs edilir.
Bildirilir ki, 907-ci maddənin ləğvi Birləşmiş Ştatlara Azərbaycana qabaqcıl müdafiə sistemləri ixrac etməyə imkan verəcək və onun kritik əhəmiyyətli infrastrukturu və tranzit yollarını qorumaq qabiliyyətini yaxşılaşdıracaq:
"Bu, İran tərəfdən davam edən təhlükə, o cümlədən Azərbaycanın sərhədləri yaxınlığında PUA-lar və hibrid müharibə taktikası nəzərə alındıqda son dərəcə vacibdir. Azərbaycanın müdafiəsinin gücləndirilməsi onun suverenliyini qorumaqla yanaşı, Avropanın və ABŞ-nin müttəfiqlərinin getdikcə daha çox etibar etdiyi geniş enerji və ticarət şəbəkələrinin təhlükəsizliyini də təmin edəcək.
Yaxın Şərqdə regional münaqişə fonunda indi öz sərhədlərindən kənara çıxan Azərbaycan periferik oyunçudan həm təhlükəsizlik, həm də enerji sahəsində əsas cəbhə dövlətinə çevrilib. Ölkə eyni vaxtda İranın təzyiqinin qarşısını alır, humanitar girişi asanlaşdırır və dünya bazarları üçün alternativ tədarük marşrutları təqdim edir".
