"ABŞ-Qrenlandiya münasibətləri" teqi üzrə xəbərlər
ABŞ və Qrenlandiya (Danimarka Krallığının muxtar ərazisi) arasındakı münasibətlər strateji, hərbi və geosiyasi əhəmiyyətə malikdir. Qrenlandiya Arktikada yerləşdiyi üçün ABŞ üçün Şimal Qütbündəki təsir dairəsini genişlətmək və Rusiya/Çinlə rəqabətdə üstünlük əldə etmək baxımından kritik əhəmiyyət kəsb edir.
Tarixi mərhələlər
- İkinci Dünya Müharibəsi dövrü (1941–1945): ABŞ Qrenlandiyanı strateji əhəmiyyətə malik hesab edərək, Danimarkanı işğal edən Nasist Almaniyasından qorumaq adı ilə hərbi bazalar qurdu (məsələn, Thule Air Base).
- Soyuq Müharibə (1951–1991): ABŞ Qrenlandiyada Thule Hava Bazasını (indiki Pituffik Space Base) genişləndirdi. Bu baza raket hücumlarının erkən xəbərdarlıq sistemi və raket əleyhinə müdafiə üçün istifadə olunurdu.
- Trump dövrü (2019–2020): Donald Trump Qrenlandiyanı “satın almaq” təklifi ilə gündəmə gəldi. Danimarka və Qrenlandiya rəhbərliyi bunu rədd etdi, lakin təklif Arktikada ABŞ-ın maraqlarını göstərdi.
- Biden dövrü (2021–2025): ABŞ Arktik strategiyasını gücləndirdi, Qrenlandiyada iqtisadi investisiyalara (mədənçilik, infrastruktur) və hərbi mövcudluğa üstünlük verdi.
Cari vəziyyət (yanvar 2026)
Donald Trump 2025-ci ilin yanvarında ikinci dəfə prezident seçildikdən sonra Qrenlandiya yenidən gündəmə gəldi. Əsas məqamlar:
- Pituffik Space Base (Thule): ABŞ-ın Arktikadakı əsas hərbi obyekti olaraq qalır. 2025–2026-cı illərdə baza modernləşdirilir (kosmik monitorinq, raket əleyhinə sistemlər). ABŞ 2025-ci ildə bazanın genişləndirilməsi üçün əlavə 1,2 milyard dollar ayırıb.
- İqtisadi təsir: ABŞ Qrenlandiyada nadir torpaq elementləri (rare earth elements) və uran yataqlarının işlənməsinə investisiya yatırır. 2025-ci ildə ABŞ şirkətləri (Greenland Minerals və digərləri) ilə müqavilələr bağlanıb.
- Trumpın yeni təklifləri: 2025-ci ilin dekabrında Trump Qrenlandiyanı “ABŞ-ın müdafiəsi üçün satın almaq və ya uzunmüddətli icarəyə götürmək” təklifini yenidən gündəmə gətirdi. Qrenlandiya Baş naziri Múte Egede bunu “suverenliyə müdaxilə” adlandıraraq rədd etdi, lakin danışıqların davam etdiyi barədə məlumatlar var.
- Danimarka reaksiyası: Danimarka NATO müttəfiqi olaraq ABŞ-la əməkdaşlığı dəstəkləyir, lakin Qrenlandiyanın suverenliyini qorumaqda qətidir. 2026-cı ilin yanvarında Danimarka Baş naziri Mette Frederiksen ABŞ-la “yeni Arktika sazişi” üzərində işlədiklərini bildirib.
2026-cı il perspektivləri
- ABŞ Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu gücləndirəcək (Pituffik bazasının genişləndirilməsi, yeni radar sistemləri).
- İqtisadi təzyiq artacaq: ABŞ Qrenlandiyanın iqtisadiyyatına (mədənçilik, turizm, infrastruktur) daha çox investisiya yatıracaq ki, bu da Danimarkadan asılılığı azaldacaq.
- Qrenlandiya öz müstəqillik istəklərini gücləndirir: 2026-cı ildə müstəqillik referendumunun keçirilməsi ehtimalı müzakirə olunur.
- Rusiya və Çin Arktikada öz mövqelərini gücləndirdiyi üçün ABŞ Qrenlandiyanı “strateji ön cəbhə” kimi saxlamaqda maraqlıdır.
Qısaca: ABŞ-Qrenlandiya münasibətləri hərbi-strateji əməkdaşlıq, iqtisadi investisiyalar və suverenlik mübahisələri üzərində qurulub. 2026-cı ildə Trumpın ikinci administrasiyası ilə bu münasibətlər daha intensivləşəcək.
