AMEA: tarixi və rolu

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) ölkədə fundamental və tətbiqi tədqiqatların təşkilini və əlaqələndirilməsini həyata keçirən ali dövlət elmi müəssisəsidir. XX əsrin ortalarında yaradılan Akademiya, ittifaq əhəmiyyətli filialdan müasir Azərbaycanın elmi-texniki tərəqqisini müəyyən edən müstəqil mərkəzə qədər böyük inkişaf yolu keçmişdir.

Yaradılma tarixi: Köklərdən müstəqilliyə qədər

Azərbaycan akademik elminin rəsmi yaranma tarixi 27 mart 1945-ci il hesab olunur. Lakin bu təməl hələ 1923-cü ildə Azərbaycan Tədqiq və Tətbiq Cəmiyyətinin yaradılması ilə qoyulmuşdur.

Akademiyanın ilk həqiqi üzvləri sırasına Üzeyir Hacıbəyli, Səməd Vurğun, Mirzə İbrahimov və AMEA-nın ilk prezidenti Mirəsədulla Mirqasımov kimi görkəmli şəxsiyyətlər daxil idi. Bu dövr neft kimyası, geologiya və milli dilçiliyin əsaslarının qoyulduğu mərhələ kimi tarixə düşmüşdür.

Struktur və elmi istiqamətlər

Bu gün AMEA onlarla elmi-tədqiqat institutunu və təşkilatı birləşdirir. Prezident İlham Əliyevin son islahatlarına və fərmanlarına əsasən, Akademiyanın strukturu təhsil prosesi və müasir texnologiyalarla sıx inteqrasiya üçün optimallaşdırılmışdır.

Əsas elmi bölmələr:

Humanitar Elmlər Bölməsi: Azərbaycan dili, ədəbiyyatı və əlyazma irsinin öyrənilməsi.

İctimai Elmlər Bölməsi: Tarix, arxeologiya, iqtisadiyyat və şərqşünaslıq sahəsində tədqiqatlar.

Fizika-Riyaziyyat və Texnika Elmləri: İT və fizika sahəsində innovativ həllərin işlənilməsi (bir çox institut Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyinə verilsə də, AMEA ilə sıx elmi əlaqələrini saxlayır).

Vacib fakt: AMEA qloballaşma dövründə "azərbaycançılıq" ideologiyasının təbliği və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə fəal məşğul olan əsas qurumdur.

Müasir dünyada AMEA: İslahatlar və innovasiyalar

AMEA-nın hazırkı prezidenti, akademik İsa Həbibbəylinin rəhbərliyi ilə Akademiya "elektron transformasiya" mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Əsas səylər aşağıdakı istiqamətlərə yönəldilib:

Arxivlərin rəqəmsallaşdırılması: Unikal qədim əlyazmaların rəqəmsal formata keçirilməsi.

Beynəlxalq əməkdaşlıq: TÜRKSOY, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan Elmlər Akademiyaları və Avropanın aparıcı elmi mərkəzləri ilə əlaqələrin gücləndirilməsi.

Qrant dəstəyi: Gənc alimlərin stimullaşdırılması və istedadların fundamental elmə cəlb edilməsi.

Akademiyanın sosial-iqtisadi inkişafda rolu

AMEA-nın elmi araşdırmaları Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun azad edilmiş ərazilərinin bərpasında praktiki tətbiqini tapır. Alimlər "Böyük Qayıdış" strategiyası çərçivəsində ekoloji monitorinqlər aparır, arxeoloji abidələri öyrənir və regionun təbii ehtiyatlarını qiymətləndirirlər.