Azıx mağarası

Azıx mağarası - Azərbaycanın Xocavənd rayonunda, Füzuli şəhərindən 14 km şimal-qərbdə, Quruçay çayının sol sahilində yerləşən unikal arxeoloji abidədir. Mağara dəniz səviyyəsindən təxminən 900 metr yüksəklikdə yerləşir və dağətəyi meşə massivi ilə əhatə olunub. Yeddi çıxışı olan altı mağaradan ibarət bu kompleks Azərbaycanın ən böyük karst mağarası və Qafqazda insanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab olunur. Onun sahəsi təxminən 8000 kvadrat metr, uzunluğu isə 600 metrdən çoxdur.

Tədqiqat tarixi

Azıx mağarasındakı paleolit düşərgəsi 1960-cı ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının ekspedisiyasına rəhbərlik edən azərbaycanlı arxeoloq Məmmədəli Hüseynov tərəfindən aşkar edilmişdir. Bu vaxtdan etibarən sistemli qazıntılar başlamış və bu günə qədər davam edir. 1968-ci ildə aşel təbəqəsinin üçüncü horizontunda azıxantrop adlandırılan preneandertalın alt çənə sümüyü tapılmışdır. Tədqiqatlar göstərmişdir ki, bu sümük təxminən 350-400 min il əvvəl yaşamış 18-22 yaşlı qadına məxsus olmuşdur. Bu tapıntı dünya arxeologiyasında bu növdən olan beşinci tapıntı olmuş və Fransadakı Totavel mağarasından tapılan qalıqlarla oxşarlıq təşkil edir.

Arxeoloji tapıntılar

Azıx mağarası — alt paleolitdən son pleystosen dövrünə qədər olan dövrü əhatə edən 10 arxeoloji təbəqənin aşkar edildiyi çoxtəbəqəli abidədir. Ən qədim artefaktlar təxminən 1,2 milyon il əvvələ aiddir ki, bu da Qafqaz ərazisində insanın hələ çay daşı mədəniyyəti dövründə mövcud olduğunu təsdiqləyir. Tapıntılar arasında 3000-dən çox daş alətlər (baltalar, qaşovlar, ucluqlar), həmçinin mağara ayıları, qılıncdişli pələnglər, kərgədanlar və atlar daxil olmaqla 30 mindən çox qədim heyvan sümükləri var. Mağarada daşlarla əhatə olunmuş, ümumi sahəsi 10 m²-ə qədər olan ocaqlar aşkar edilmişdir ki, bu da qədim insanların oddan istifadə etdiyini göstərir.

"Azıx" adının etimologiyası qədim türk sözü olan "azık" ilə bağlıdır ki, bu da "ayı" deməkdir. Bu, ehtimal ki, ritual məqsədlər üçün gizli yerə yığılmış ayı kəllələrinin tapıntıları ilə təsdiqlənir. Həmçinin mağarada ibtidai incəsənət və primitiv yaşayış məskənlərinin izləri tapılmışdır ki, bu da onu qədim insanın mənəvi və maddi mədəniyyətinin öyrənilməsi üçün unikal obyekt edir.

Müasir vəziyyəti

1992-ci ildən 2020-ci ilə qədər mağaranın yerləşdiyi ərazi tanınmamış Qarabağ Respublikasının nəzarəti altında olmuşdur. Bu dövrdə qazıntılar Yolanta Fernandes-Xalvonun rəhbərliyi altında Ermənistan, İngiltərə, İspaniya və İrlandiyadan olan alimlər qrupu tərəfindən aparılmışdır ki, bu da Azərbaycan tərəfindən etirazlara səbəb olmuşdur. 2020-ci ildə ərazinin azad edilməsindən sonra mağaranı Prezident İlham Əliyev ziyarət etmiş və tədqiqatların yalnız Azərbaycan alimləri və onların tərəfdaşları tərəfindən aparılmasının zəruriliyini bəyan etmişdir. 2021-ci ildə Azıx mağarası UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilmək üçün namizəd kimi təqdim edilmişdir.

Mağaranın əhəmiyyəti

Azıx mağarası təkcə arxeoloji abidə deyil, həm də regionun paleoekologiyası haqqında biliklərin mühüm mənbəyidir. O, Qafqazda qədim insanların həyat şəraitini və onların Avropaya miqrasiya yollarını öyrənməyə imkan verir. Bu gün mağara alimlərin və turistlərin diqqətini cəlb edir və Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin "Azərbaycan — qədim sivilizasiya mərkəzi" layihəsinin bir hissəsinə çevrilir