Qobustan rayonu: tarix, təbiət, iqlim və palçıq vulkanları

Qobustan rayonu Azərbaycanın şərqində, Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub-şərq yamacları ilə Xəzər dənizi sahili arasında yerləşir. Rayonun inzibati mərkəzi 2008-ci ilə qədər Mərəzə adlanan Qobustan şəhəridir. Şəhər Bakıdan 101 km məsafədə yerləşir və Azərbaycanın Dağlıq-Şirvan iqtisadi rayonuna daxildir.

Rayonun yaranma tarixi

Müasir Qobustan rayonunun ərazisi tarixin müxtəlif dövrlərində Rusiya İmperiyasının Xəzər vilayətinin, sonra isə Şamaxı, daha sonra Bakı quberniyasının tərkibində olub. Sovet dövründə ərazi Şamaxı qəzasının Mərəzə sahəsi kimi mövcud olub, 1930-cu ildə isə yeni yaradılmış Şamaxı rayonunun tərkibinə daxil edilib. Qobustan rayonu müstəqil statusunu 1990-cı il aprelin 24-də alıb — həmin gün Şamaxı rayonunun tərkibindən ayrılaraq yeni rayon yaradılıb.

Adının mənşəyi

"Qobustan" adı "qobu" sözündən yaranıb, mənası "dərə" və ya "çökəklik" deməkdir. Beləliklə, toponimi "dərələr ölkəsi" kimi tərcümə etmək olar — quru çay yataqları və dərin dərələrlə kəsilmiş ərazi. Bu ad yerin relyefinin xarakterini dəqiq əks etdirir.

Təbiət və iqlim

Rayonun relyefi rəngarəngdir: burada hündürlüyü 600–700 metrə çatan, əhəngdaşı süxurları ilə örtülmüş qayalı dağlar, tektonik yüksəkliklər, yarımçöl sahələri və palçıq vulkanları mövcuddur. Torpaq örtüyü də müxtəlifdir — şərq hissədə boz və qonur şoranlaşmış torpaqlar, şimal-qərb hissədə isə şabalıdı torpaqlar üstünlük təşkil edir.

Rayonun iqlimi əsasən yarımsəhra tipli və çox quraqdır: yay isti və quraq keçir, qış yumşaq olur, illik orta temperatur isə +12…+14,5°C arasında dəyişir. Sərt şəraitə baxmayaraq, bahar aylarında ərazi tamamilə dəyişir — lalələr, çobanyastığı və zınqırovçiçəyi açaraq daşlı landşaftla parlaq kontrast yaradır.

Rayonun bitki aləmi kifayət qədər zəngindir: Azərbaycanda bitən dörd min bitki növündən təxminən 470-i məhz Qobustanda rast gəlinir. Heyvanat aləmi isə canavar, çaqqal, tülkü, porsuq, dovşan, kirpi, habelə ilan və kərtənkələ kimi sürünənlərlə (o cümlədən zəhərli növlərlə) təmsil olunub.

Mədəni-tarixi fenomen kimi Qobustan

Qeyd etmək lazımdır ki, qayaüstü rəsmləri ilə dünyada məşhur olan Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu — YUNESKO-nun Ümumdünya İrs siyahısına daxil edilmiş obyekt — coğrafi baxımdan Bakının cənubunda, Qaradağ və Abşeron rayonlarının ərazisində yerləşir, yəni məhz Qobustan inzibati rayonunun sərhədləri daxilində deyil. Bununla belə, "Qobustan" tarixi adı bütün bu fiziki-coğrafi əraziyi əhatə edir, onun bir hissəsi isə Xızı və Abşeron rayonlarına da təsir göstərir.

İnzibati mərkəz — Qobustan şəhəri

Qobustan şəhəri Şamaxının şərqində yerləşir. XIX əsrin sonlarına aid tarixi məlumatlara görə, o zaman Mərəzə adlanan yaşayış məntəqəsi ilkin olaraq rus yaşayış məskəni olub — 1886-cı il siyahıyaalınmasına görə, 1612 sakindən əksəriyyəti etnik ruslar olub. Bu gün şəhərin əhalisi təxminən 7100 nəfərdir. XX əsrin müxtəlif dövrlərində yaşayış məntəqəsi Mərəzə rayonunun inzibati mərkəzi olub.

Nəticə

Qobustan rayonu — zəngin tarixi, özünəməxsus təbiəti və minilliklər boyu geoloji və iqlim proseslərinin formalaşdırdığı ifadəli relyefi olan ərazidir. Quru yarımsəhra iqliminin, palçıq vulkanlarının, qayalı yüksəkliklərin və tarixi abidələrə yaxınlığın vəhdəti bu regionu Azərbaycanın coğrafiyasını, tarixini və təbiətini öyrənmək üçün maraqlı obyektə çevirir.