Azərbaycanda "İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında" qanuna dəyişikliklərin edilməsi nəzərdə tutulur. Təklif olunan layihənin ən çox müzakirəyə səbəb olan bəndlərindən biri 16 yaşına çatmamış uşaqların sosial şəbəkələrdə şəxsi hesab açmasına tətbiq ediləcək məhdudiyyətdir.
Son vaxtlar yetkinlik yaşına çatmayanların sosial platformalardan istifadəsi məsələsi dünyanın bir çox dövlətlərində geniş müzakirə olunur. Sosial şəbəkələrin uşaq və yeniyetmələrin inkişafına uzunmüddətli təsiri hələ də araşdırılsa da, artıq bəzi kontent növlərinin mənfi nəticələrinə dair sübutlar mövcuddur. Xüsusilə, mütəxəssislər qısa videoların diqqətə, yaddaşa və informasiyanın qavranılmasına göstərdiyi təsirə diqqət çəkirlər.
Cəmiyyətdə zərərli məzmunun yayılması və uşaqların sosial şəbəkələrdən həddindən artıq istifadəsi ilə bağlı yaranan risklərə görə narahatlıq artmaqdadır. Eyni zamanda, ekspertlər bildirirlər ki, yalnız qanunverici tədbirlər kifayət etmir. Uşaqların rəqəmsal mühitdə səmərəli şəkildə qorunması valideynlərin və təhsil müəssisələrinin fəal iştirakı olmadan qeyri-mümkündür. Bu, dövlətin, ailənin və məktəbin ortaq məsuliyyətidir.
Mövzunun müxtəlif detallarını aydınlaşdırmaq məqsədilə Oxu.Az ali dərəcəli həkim-pediatr, tibb elmləri namizədi və tanınmış teleaparıcı doktor Yevgeni Komarovski ilə həmsöhbət olub.
- Nəyə görə uşaqlar üçün sosial şəbəkələrin tənzimlənməsi məsələsi məhz indi bir çox ölkələrdə aktuallaşıb?
- Çünki bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq uşaqlar informasiyaya demək olar ki, hüdudsuz çıxış əldə ediblər və daim ciblərində gəzdirdikləri cihaz vasitəsilə milyonlarla naməlum insanın təsirinə məruz qalırlar. Bəzi nəticələri artıq görə bilsək də, biz bu yeni reallıqda yaşamağı hələ indi öyrənirik. Əvvəllər valideynlər övladlarının harada olduğunu və kiminlə ünsiyyət qurduğunu bilirdilərsə, bu gün uşağın həyatının böyük bir qismi rəqəmsal məkanda keçir. Böyüklərin əsas vəzifəsi texnologiyaları qadağan etmək yox, bu məkanı daha təhlükəsiz formaya salmağı öyrənməkdir.
- Sosial şəbəkələri uşaq və yeniyetmələrin psixi sağlamlığı üçün təhlükə hesab etmək olarmı?
- Təhlükə demək, bəlkə də, mübaliğə olardı, lakin müəyyən qruplar üçün risk faktorudur. Həkimlər və psixoloqların əlində sosial şəbəkələrdən intensiv istifadənin (xüsusən də yeniyetmə qızlarda) yüksək narahatlıq səviyyəsi və hətta bəzən depressiya simptomları ilə əlaqəli olduğuna dair məlumatlar var. Lakin anlamaq lazımdır: əksər hallarda problem internetin özündə deyil, böyüklər tərəfindən məntiqli sərhədlərin və dəstəyin olmamasındadır. Canlı ünsiyyəti, normal yuxusu və fiziki aktivliyi olan uşaq rəqəmsal mühiti bunlardan məhrum olan uşağa nisbətən tamamilə fərqli qəbul edir. Sosial şəbəkələr özlüyündə nə mütləq pislik, nə də mütləq faydadır. Məsələn, bıçaq təhlükədir, yoxsa mətbəx əşyası? Bu, onun kimin əlində olmasından, hansı məqsədlə istifadə edilməsindən və ondan düzgün istifadə bacarığından asılıdır.
- Smartfon və kompüterlərin istifadəsi ilə bağlı uşaqlar və yeniyetmələr üçün hansı fizioloji risklər mövcuddur?
- Burada xəyallara qapılmamaq vacibdir, çünki bu gün smartfonların adi istifadəsinin hər hansı spesifik xəstəliklərə səbəb olduğuna dair tutarlı sübutlar yoxdur. Əsas təhlükə cihazın özündə deyil, onun sağlam uşaqlığın vacib tərkib hissələrini - yuxunu, hərəkətliliyi, canlı ünsiyyəti sıxışdırıb çıxarmasındadır. Dəqiq sübut olunan amil isə budur: ekranların mavi işığı melatonin istehsalına təsir göstərir və yuxuya getmə vaxtını gecikdirir. Məktəbli uşaqlarda miopiyanın artması yaxın məsafədə uzunmüddətli fəaliyyət və açıq havada keçirilən vaxtın azalması ilə bağlıdır, çünki günəş işığı gözün normal inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu, tam təsdiqini tapmış faktdır. Lakin hipodinamiya məsələsinə gəldikdə - əgər ekran hər şeyi əvəz edibsə, bu, ekranın yox, aradan qalxan fəaliyyətlərin problemidir.
- Qısa kontentlərin davamlı izlənməsi diqqət mərkəzləşməsinə və öyrənmə qabiliyyətinə necə təsir edir?
Bu məsələdə də səmimi olacağam: "TikTok" və ya qısa videoların (shorts) birbaşa olaraq davamlı diqqət pozğunluğu yaratdığına və ya beyni kökündən zədələdiyinə dair hələlik birmənalı sübutlar yoxdur. Yalnız fərziyyələr və kiçik miqyaslı tədqiqatlar mövcuddur. Dəqiq bildiyimiz odur ki, beyin müntəzəm olaraq etdiyi fəaliyyətlərə uyğunlaşır. Əgər uşaq saatlarla heç bir səy tələb etməyən məzmuna baxırsa, onda zəhmət çəkmək qabiliyyəti inkişaf etmir. Bundan sonra dərslik və ya məşğələ uşağa həddindən artıq cansıxıcı görünə bilər. Uzun mətnlər, ətraflı izahatlar, səbir tələb edən tapşırıqlar fiziki cəhətdən narahatlıq yaradır. Məhz bu səbəbdən uşaqların sürətli rəqəmsal məzmunla səbir, səy və diqqət tələb edən fəaliyyətlər arasında balansı qoruması xüsusilə vacibdir.
- Nə üçün media savadlılığı müasir uşaqlar üçün ən vacib vərdişlərdən birinə çevrilir?
- Çünki biz ətrafımızda informasiyanın tarixdə heç vaxt olmadığı qədər çox olduğu bir dünyada yaşayırıq, eyni zamanda bu məlumatların böyük bir hissəsi yalan, manipulyativ və ya sadəcə zərərlidir. "Bunu kim yazıb, nə məqsədlə və hansı əsasla" sualını vermək bacarığı artıq fundamental gigiyenadır. Çünki xəbəri uydurmadan, reklamı məsləhətdən, təbliğatı faktdan fərqləndirə bilməyən uşaq (eləcə də böyük) çox həssasdır. Media savadlılığı bir növ rəqəmsal immunitetdir. Üstəlik, bunu yuxarı siniflərdə deyil, ibtidai sinifdən başlayaraq öyrətmək lazımdır.
- Zərərli kontentdən uşaqların qorunmasında təhsil sistemi hansı rolu oynamalıdır?
- Məktəb valideynləri əvəz edə bilməz, lakin o, uşaqları real həyata hazırlamağa borcludur. Qorumaq məktəbin əsas funksiyası deyil, əsas məqsəd izah etmək və həyata hazırlamaqdır. Bu gün isə real həyat interneti də əhatə edir. Alqoritmin necə işlədiyini, məhz bu məzmunun ona niyə göstərildiyini, manipulyasiyanın nə olduğunu və necə göründüyünü anlayan uşaq, sadəcə qadağa qoyulan uşaqdan daha yaxşı mühafizə olunur. Qadağalar dostun ilk smartfonuna qədər işləyir. Anlayış isə bütün həyat boyu keçərlidir. Buna görə də məktəbdə rəqəmsal təhlükəsizlik, kiberbullinq, manipulyasiya və yalan məlumat məsələləri müzakirə edilməlidir. Təkcə riyaziyyat və qrammatikanı öyrətmək deyil, həm də fırıldaqçıların, təcavüzkarların və informasiya manipulyasiyalarının qurbanına çevrilməməyin yollarını izah etmək lazımdır. Lakin bunun üçün müəllimlər özləri bu mühiti dərk etməlidirlər. "TikTok"un nə olduğunu və mesencerlərdə bullinqin necə baş verdiyini bilməyən pedaqoq öz şagirdlərini qoruya bilməz.
- Tədris prosesi zamanı smartfonlardan istifadə qaydaları necə olmalıdır?
- Qaydalar hamı üçün anlaşılan, sadə və eyni olmalıdır, çünki qeyri-ardıcıllıq qaydaların olmamasından daha pisdir. Böyük Britaniyada aparılmış yaxşı bir tədqiqat var ki, bu araşdırma telefonun partanın üzərində sadəcə mövcudluğunun belə (hətta tərs çevrilmiş və ya söndürülmüş olsa belə) koqnitiv testlərin nəticələrini aşağı saldığını göstərib. Buna görə də "cibinə qoy" tələbi, böyük ehtimalla, kifayət etmir, "sinifdən çıxar" - daha yaxşı variantdır. Ancaq bu, hər bir müəllimin hər bir şagirdlə ayrı-ayrılıqda apardığı mübarizə deyil, məktəbin sistemli qərarı olmalıdır. Bununla yanaşı, müəllim tərəfindən nəzərdə tutulubsa, telefon təhsil aləti kimi istifadə edilə bilər. Əsas odur ki, qeyd etdiyim kimi, böyüklər qadcetlərlə mübarizə aparmasınlar, onların istifadəsi üçün məntiqli sərhədlər müəyyənləşdirsinlər.
- İnternet və sosial şəbəkələrlə bağlı riskləri müəyyən etmək və qarşısını almaqda müəllimlərə necə kömək etmək olar?
- Birincisi, heç kimin ona heç vaxt öyrətmədiyi bir sahəni müəllimin bilməli olduğu illüziyasından əl çəkmək lazımdır. Anlamadığın bir şeydən uşağı qorumaq qeyri-mümkündür. Pedaqoqları öyrətmək üçün normal proqramlar lazımdır - bu, ilkin şərtdir. Yeniyetmənin onlayn mühitinin necə işlədiyini anlamayan müəllim ancaq hadisədən sonra və yersiz reaksiya verəcək. İkincisi, müəllimə konkret alətlər verilməlidir: "uşaqların davranışına nəzarət edin" yox, "onlayn təzyiqə məruz qalan uşaq bax belə görünür", "bunun üçün kimə müraciət etmək lazımdır", "hansı addımlar atılmalıdır". Üçüncüsü isə müəllim bu problemlə təkbaşına qalmamalıdır. Məktəb psixoloqu, valideynlər, rəhbərlik, kiberpolis - bu, məsuliyyəti bir-birinin üzərinə atmaq deyil, birgə fəaliyyət göstərməli olan bir sistemdir.
- Yetkinlik yaşına çatmayanların sosial şəbəkələrdən istifadəsinin tənzimlənməsində əsas prinsiplər nələrdən ibarət olmalıdır?
- Mən qanunverici deyiləm, lakin burada məntiq sadədir və mən üç əsas prinsipi qeyd edərdim. Birincisi - formal "mənim 18 yaşım var" işarəsi deyil, real yaş yoxlanışı; texniki cəhətdən bunu həll etmək mümkündür. İkincisi - platformalar yeniyetmələrə təhlükəli kontent tövsiyə edən alqoritmlərə görə məsuliyyət daşımalıdırlar. Yeniyetməyə depressiv və ya təhlükəli məzmun təklif edən alqoritm "biz sadəcə istifadəçinin bəyəndiyi şeyləri göstəririk" bəhanəsinin arxasında gizlənməməlidir. Bu, hüquqi cəhətdən cəzalandırılmalıdır. Üçüncüsü və ən vacibi - telefonunda baş verənlər barədə övladı ilə danışan valideyni heç bir qanun əvəz edə bilməz, bu, uşağı istənilən tənzimləyicidən daha yaxşı qoruyur.
