Xaricdə yaşayan azərbaycanlı gənclərin uğurları son illər daha çox diqqət çəkir. ABŞ-də fəaliyyət göstərən gənc geyim dizayneri Leyla Rəşidli də bu sahədə fərqlənən adlardandır. O, həm yaradıcılığı, həm də beynəlxalq layihələrdə iştirakı ilə seçilir.
Oxu.Az gənc dizayner Leyla Rəşidli ilə müsahibəni təqdim edir:
- Müsahibəyə razılıq verib, bizə vaxt ayırdığınız üçün sizə təşəkkür edirəm. Zəhmət olmasa, oxucularımıza özünüzü təqdim edin.
- 1997-ci ildə Bakı şəhərində doğulmuşam. Uşaqlığım və yeniyetməlik dövrüm Səudiyyə Ərəbistanında, gəncliyim isə İtaliya və ABŞ-də keçir. Azərbaycanda az yaşasam da, köklərim hər zaman mənimlə olub. Peşəkar moda dizayneriyəm, bu sahə üzrə həm bakalavr, həm də magistr dərəcəm var. Hazırda ABŞ-də yaşayıram.
- Sizi digər dizaynerlərdən fərqləndirən nədir?
- Yeniliyə və kreativliyə açığam. Tarixi və mədəni irsi müasir trendlərlə birləşdirərək orijinal işlər ortaya qoymağa çalışıram. Sadəcə, geyim yaratmıram, hər bir parça mənim üçün sənət əsəridir. Məqsədim dizaynlarımı seçən insanların hər mühitdə fərqlənməsidir.
- Uşaqlığınızın Səudiyyə Ərəbistanında keçməsi dünya görüşünüzə və dizayn üslubunuza necə təsir edib?
- Səudiyyə Ərəbistanında böyümək mənim üçün böyük təcrübə oldu. Xüsusilə Ciddə şəhərində dünya brendlərinə çıxış imkanım var idi. Bu, trendləri izləmək, keyfiyyət anlayışını formalaşdırmaq və gələcək müştəri seqmentini daha tez dərk etməyimə kömək oldu. Eyni zamanda ailəmdə yaradıcılıq mühiti də mühüm rol oynayıb: nənəm rəsmlər çəkirdi, anam isə əl işləri ilə məşğul olurdu. Uşaq vaxtı onları təkrarlayaraq ilk dizayn təcrübələrimi qazanmışam.
- Ailənizdə incəsənətə meyilin olması sizin yolunuzu nə qədər müəyyənləşdirdi? Əgər bu mühit olmasaydı, yenə moda seçərdiniz?
- Uşaqlıqda ilk arzum polis olmaq idi. Anam isə istedadımı görərək məni moda sahəsinə yönləndirirdi. 6 yaşımda onun sözləri məni ciddi düşündürdü və o vaxtdan bu yolda davam edirəm. Ailəmizdə elm və incəsənət yanaşı inkişaf edib. Əgər bu mühit olmasaydı, bəlkə də başqa sahəni - məsələn, tibb istiqamətini seçərdim.
- İlk dəfə "mən dizayner olacağam" dediyiniz anı xatırlayırsınız?
- Bu qərarımın formalaşmasında uşaqlıq xatirələrim və ailəmin təsiri böyük olub. Xüsusilə nənəmi erkən itirməyim və onunla bağlı yuxum mənə böyük motivasiya verdi. Bir gün yuxumda nənəmi gördüm. Onu aydın deyil, sanki bulanıq şəkildə görürdüm. Mənə yaxınlaşıb dedi: "Nə olursa-olsun, yolundan dönmə. Arzularının arxasınca get. Mən edə bilmədim, sən et". Oyananda çox təsirlənmişdim. Uzun müddət düşündüm və öz-özümə söz verdim: "Mən qərarımı vermişəm. Adi dizayner olmayacağam. Yaradacağam, seviləcəyəm və tanınacağam".
- İtaliya və ABŞ kimi fərqli mühitlərdə təhsil almaq sizə nə verdi? Hansı ölkə sizi daha çox dəyişdi?
- İtaliya mənə modanın incəliklərini, yaradıcılığın dərinliyini öyrətdi. ABŞ isə biznes yanaşmasını, marketinqi və strategiyanı. Mən bu iki təcrübəni birləşdirirəm: İtalyan yaradıcılığı və Amerikanın düşüncə tərzi. İtaliya xəyal qurmağı, Amerika isə döyüşməyi öyrətdi. ABŞ məni daha çox formalaşdırdı və möhkəmləndirdi.
- Akademik təhsil ilə real moda bazarı arasında ən böyük fərq nədir?
- Akademik təhsil əsasları öyrədir, amma real bazarın dinamikasını tam əks etdirmir. Praktiki təcrübəni işləyərək qazanmışam. Akademik təhsil ofisdə işin real gedişatını tam şəkildə öyrətmir. Düzdür, universitetdə oxuyarkən daim praktika edirdik ki, həm əlimiz, həm də düşüncəmiz çevik və kreativ işlərə alışsın. Məsələn, İtaliyada son layihəmdə bizə altı fərqli mövzunu birləşdirərək vahid iş ortaya qoymaq tapşırılmışdı. O zaman bu, mənə çox çətin və demək olar ki, mümkünsüz görünürdü, lakin indi mənim üçün olduqca asandır.
Qalan bacarıqları isə iş təcrübəsi ilə qazandım. Modanın demək olar ki, bütün sahələrində çalışmışam. Məqsədim daim yenilik öyrənmək, iş prosesini dərindən anlamaq və topladığım təcrübəni gələcəkdə öz brendimdə tətbiq etməkdir.
- "Hər şeyi sıfırdan özüm tikmişəm" deyirsiniz. Bu prosesdə ən çətin məqam nə olub? Heç "buraxım bu işi" dediyiniz an olub?
- İtaliyada təhsilimin son dövrü çox çətin keçdi. Yuxusuzluq, stres və ağır layihələr məni tükəndirmişdi. Hətta bir müddət ara vermək istədim. Amma bu sahəyə olan bağlılığım o qədər güclüdür ki, modasız özümü natamam hiss edirəm.
- ABŞ-də moda sahəsində yer tapmaq asan deyil. Siz bu bazara necə daxil oldunuz?
- Çox çalışaraq, düzgün əlaqələr quraraq və strategiya ilə. ABŞ-də əsas bacarığa baxırlar. Əgər istedadlısansa və bunu göstərə bilirsənsə, səni irəli aparırlar.
- Yanılmıramsa, bir neçə dil bilirsiniz...
- Bəli, altı dil bilirəm: Azərbaycan, türk, ingilis, rus, italyan və ərəb dili. Türk və ingilis dillərində səlis danışıram, digər dillərdə isə müxtəlif səviyyələrdə biliklərim var.
- İlk uğurunuzu qazandığınız anı necə təsvir edərdiniz?
- ABŞ-yə köçməmişdən əvvəl Nyu-Yorkda yaşamaq və öz sahəm üzrə işləmək mənim ən böyük arzularımdan biri idi. Nyu-York çox rəqabətli şəhərdir - bu gün işdəsənsə, sabah səndən daha yaxşısını tapıb səni əvəz edə bilərlər. Mən isə hər zaman çətin olanı seçməyi sevirəm.
Universiteti bitirdikdən sonra böyük bir şirkətdən iş təklifi aldım. O qədər sevinirdim ki, sanki yuxuda idim, buna inanmaq çətin gəlirdi. İş mühitində mənə geyimlə yanaşı, aksesuar dizaynı da həvalə olundu. Hazırladığım kolleksiya departament tərəfindən təsdiqləndi və müştərilər tərəfindən maraqla qarşılanaraq satışa çıxarıldı. Bu nəticəni görmək məndə böyük qürur hissi yaratdı.
- Hazırda Beynəlxalq "Maxim Covergirl" modellik müsabiqəsində ölkəmizi təmsil edirsiniz. Hansı nəticəni gözləyirsiniz?
- Finala çıxacağımı gözləyirəm. Məqsədim qalib olmaq və əldə etdiyim platforma ilə Azərbaycan mədəniyyətini dünyaya tanıtmaqdır.
- Sizin dizaynlarınızda həm klassik, həm də eksperimental elementlər var. Bu balansı necə qoruyursunuz?
- Bəli, düzgün analiz etmisiniz. Məqsədim klassik və zərif olmaqla yanaşı, baxanlara "vau" effekti yaradan, fərqli ab-hava qatan geyimlər yaratmaqdır. Mənə görə, əgər sadəcə, "copy-paste" edəcəksənsə, özünü dizayner adlandırmaq doğru deyil. Çünki bu halda əsərin müəllifi başqası olur. Amma sıfırdan yaradırsansa, bu, sənin həqiqi moda dizayneri olduğunu göstərir.
Yaxşı dizaynın təkrarlanması qaçılmazdır. Mən də öz işlərimin kopiyalandığı hallarla qarşılaşmışam və bu, təbii ki, məyusedicidir. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, bir çox geyim şirkətləri, xüsusilə ABŞ-də fəaliyyət göstərən brendlər bir-birindən ilham alırlar. Lakin tam kopiyalama artıq müəllif hüquqlarının pozulmasıdır, bu isə həm hörmətsizlik sayılır, həm də ciddi hüquqi məsuliyyət yaradır. Buna görə də bu məsələdə çox diqqətli olmaq lazımdır.
- Texnologiya və "sustainability" (dayanıqlılıq) gələcəyin modasıdır deyirsiniz, bunu konkret olaraq işlərinizdə necə tətbiq edirsiniz?
- 3D texnologiyalarından istifadə edərək çalışıram. Artıq kağız və artıq parça sərfiyyatını minimuma endirərək daha çox rəqəmsal təqdimatlara üstünlük veririk. Məsələn, əvvəllər eskizlərin əl ilə çəkilməsi əsas hesab olunurdusa, indi onların yerini "Adobe Illustrator" proqramında hazırlanmış CAD çertyojları və CLO3D platformasında yaradılan 3D renderlər tutur.
Əvvəllər geyim qəliblərinin hazırlanması üçün çoxlu kağız və karton istifadə edilirdisə, bu gün 3D proqramlar həmin prosesi xeyli asanlaşdırır və sürətləndirir. Hətta əl işi elementlərin hazırlanmasında belə 3D printerlərdən geniş istifadə olunur. Beləliklə, artıq israfa yox, qənaətə və ətraf mühitin qorunmasına üstünlük veririk.
- LED, "3D fashion show" və qeyri-adi materiallardan istifadə ideyası necə yarandı?
- Əslində, hər bir kolleksiyanın öz hekayəsi olur. LED işıqlarla bəzədilmiş panço və ətək də universitetdə verilən tapşırıq əsasında yaranıb: müxtəlif mövzuları birləşdirərək vahid kolleksiya hazırlamaq. Mən bu çərçivədə Həndəsə, sevgi, incəsənət və texnologiyanı bir araya gətirərək işimi ortaya qoydum.
3D moda nümayişi isə mənim üçün tamamilə yeni bir yanaşma idi. İtaliyada təhsil aldığım dövrdə bizə moda nümayişi üçün üç fərqli kolleksiya hazırlamaq tapşırılmışdı. Həmin işlərim arasında qurama kolleksiyası da var idi. Bu kolleksiya nümayiş üçün seçilməsə də, onun kağız üzərində qalmasını istəmədim və daha innovativ formada təqdim edərək ABŞ-də "3D fashion show" şəklində nümayiş etdirdim. Bu təqdimat böyük maraq və rəğbətlə qarşılandı.
Qeyd edim ki, qurama özü də bir növ "sustainability" nümunəsidir - yararsız materialı yenidən yararlı formaya salmaq deməkdir. Ümumilikdə isə eksperiment aparmağı sevirəm və bu yolla daim yeni biliklər əldə edirəm. Düşünürəm ki, yenilik məhz bu cür yanaşma ilə yaranır.
- Azərbaycan elementlərini: kəlağayı, bayraq rəngləri və s. dünya modasına gətirmək sizin üçün nə ifadə edir?
- Milli elementləri tanıtmaqda əsas məqsədim ondan ibarətdir ki, xaricdə ölkəmiz hələ də kifayət qədər tanınmır. Halbuki qonşu ölkələr barədə soruşduqda, insanlar onları mədəni detalları ilə birlikdə yaxşı tanıyır. Təəssüf ki, biz azərbaycanlılar hələ bu səviyyəyə tam çata bilməmişik. Düşünürəm ki, artıq dünyaya açılmağın vaxtıdır. Milli elementlərimizdən təkcə azərbaycanlı dizaynerlər deyil, əcnəbilər də istifadə etməlidir və bu, qlobal trendə çevrilməlidir.
Məşhur belçikalı dizayner Dayan fon Furştenberqin təlim videosunda belə bir fikir səsləndirilirdi: "Uğurlu olmaq istəyirsənsə, yerli elementlərdən başlamalısan. Çünki bu, sənin haradan gəldiyini göstərir və insanlara sənin kimliyini təqdim edir".
Bu fikri eşidəndə anladım ki, doğru istiqamətdə irəliləyirəm.
- Xaricdə insanlar Azərbaycan motivlərinə necə reaksiya verirlər?
- Çox müsbət qarşılanır. İlk dəfə qurama kolleksiyasını təqdim edəndə böyük maraq və rəğbət gördü. Hətta onun real formada hazırlanmasını istəyənlər də oldu. Lakin kifayət qədər maliyyə imkanımın olmaması və hazırda xaricə səyahət edə bilməməyim səbəbi ilə bu layihə hələlik təxirə salınıb.
Ümumilikdə, avropalılar və xüsusilə amerikalılar fərqli mədəniyyətlərə daha açıq yanaşırlar. Mən də bu münasibətlə qarşılaşdıqda daha çox qürur hissi keçirmişəm.
Maraqlı məqamlardan biri isə odur ki, bizim buta ornamentimizi çox vaxt Hindistan motivi kimi qəbul edirlər. Doğrudur, Hindistanda da oxşar elementlər var, lakin bizim buta tamamilə fərqli üsluba malikdir. Mən də məhz bu yanlış təsəvvürü aradan qaldırmaq üçün çalışıram.
- Bu yolda motivasiyanı itirdiyiniz anlar olurmu?
- Bəli, amma hər dəfə məqsədlərimi xatırlayıb yenidən motivasiya tapıram. Burada yıxılsan da, qalxmaq üçün min bəhanən var.
- Sizin üçün uğur nədir? Tanınmaq, yoxsa özünü ifadə etmək?
- Fikrimcə, peşəkar olmaq öz sahənə yeniliklər gətirmək və bu yenilikləri reallaşdıraraq geniş miqyasda təqdim edə bilməkdir. Uğur qazanmaq üçün mütləq tanınmaq şərt deyil. Tanınmaq daha çox imicin piar tərəfidir. Əsas olan isə əldə etdiyin nəticədir.
Hesab edirəm ki, əsl uğur boş səs-küy ilə deyil, ortaya qoyduğun işlə və özünü düzgün ifadə etməklə qazanılan tanınmadır.
- Moda dünyası bəzən "səthi və kommersiyayönümlü" hesab olunur. Siz bu fikirlə razısınız?
- Qismən razıyam. Əslində, moda dünyası cəmiyyətə daha çox səthi və kommersiyayönümlü formada təqdim olunub. Bu baxışın formalaşmasında dizaynerlərin də müəyyən payı var.
Lakin bu, aysberqin yalnız görünən tərəfidir - vitrindəki parlaq hissə. Əslində moda dərin və çoxşaxəli bir sahədir. Nə qədər öyrənsən də, yenə kifayət etmir. Xüsusilə parça elmi ayrıca bir sənət sahəsidir.
Moda eyni zamanda tarix, sosiologiya, psixologiya, riyaziyyat və hətta siyasətlə bağlıdır. Bəzən bir geyimin rəngi belə ictimai proseslərə təsir edə bilər, bir model isə qadın azadlığının simvoluna çevrilə bilər. Məsələn, Koko Şanelin qadınlara şalvar geyindirməsi təkcə dəb deyil, həm də bərabərlik mesajı idi.
Kommersiya məsələsinə gəldikdə, bəli, moda həm də bir sənayedir və kommersiya tərəfi var. Lakin bu, onu səthi etmir. Rəssam da öz əsərini satır, amma bu onun yaradıcılığını dəyərsizləşdirmir. Əsas olan odur ki, maddi qazanc naminə dəyərlərdən imtina olunmasın. Moda yalnız dizaynla məhdudlaşmır. Bu, çoxşaxəli bir sahədir və hər kəs özünü bu sahənin müxtəlif istiqamətlərində reallaşdıra bilər - istər biznesdə, istər sənətdə, istərsə də elmi yanaşmada. Mənim üçün moda - dərinliyi olan gözəllikdir.
- Heç dizaynlarınıza görə sərt tənqidlər almısınız? Belə hal olubsa, bu, sizi ruhdan salıb, yoxsa daha da gücləndirib?
- Sərt tənqiddən daha çox Azərbaycanda yanlış anlaşılma ilə qarşılaşmışam. Heç kimi qınamıram, çünki mentalitet və geyimə yanaşma fərqlidir. Bəzən kreativlik "anlamsız" kimi qəbul oluna bilir. Düşünürəm ki, cəmiyyətdə moda ilə bağlı düzgün maarifləndirmə və təhsil artsa, yeniliklər daha doğru anlaşılacaq və gələcəyin trendi kimi qəbul ediləcək.
Bəlkə də bu prosesin məni xaricə yönləndirməsi daha yaxşı oldu. Hazırda özümü aid olduğum mühitdə hiss edirəm və bu, məni hər gün daha da gücləndirir. Bakıda qalsaydım, bəlkə də özümü sərbəst ifadə edə bilməzdim. Bu yol məni dəyişməyib, əksinə, kim olduğumu daha dəqiq anlamağa və daha güclü olmağa kömək edib.
- Qarşıdakı illərdə özünüzü harada görürsünüz?
- Hər zaman geniş düşünməyi sevdiyim üçün özümü böyük səhnələrdə və tanınmış jurnalların üz qabığında görmək istəyirəm.
- Gənc azərbaycanlı dizaynerlərə nə tövsiyə edərdiniz?
- Daim öyrənsinlər, araşdırsınlar, yeniliklərə açıq olsunlar və özlərini təkrarlamasınlar. Güclü portfoliolar hazırlamaq və texnologiyanı mənimsəmək çox vacibdir. Ən əsası, özünüz olun.
