Biləsuvar rayonu: tarix, coğrafiya və inkişaf

Biləsuvar rayonu Azərbaycan Respublikasının cənub-şərqində, Şirvan-Salyan iqtisadi rayonuna daxil olan inzibati-ərazi vahididir. Ərazisi təxminən 1358–1360 kvadrat kilometrdir və Muğan düzünün cənub-qərb və cənub hissəsini əhatə edir. Rayon şimaldan İmişli, şimal-qərbdən Saatlı və Sabirabad, şərqdən Salyan və Neftçala, cənubdan Cəlilabad rayonları, qərbdən isə İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Ümumi sərhəd uzunluğu təxminən 241 kilometrdir. İnzibati mərkəzi Biləsuvar şəhəridir. Rayonda 1 şəhər və 25 kənd olmaqla 26 yaşayış məntəqəsi mövcuddur.

Əhali sıxlığı təxminən 79 nəfər/kv.km təşkil edir. 2025-ci ilin əvvəlinə olan ilkin məlumatlara görə rayon əhalisi 107,5 min nəfərə çatmışdır. Əhalinin təxminən 22 faizini şəhər, 78 faizini isə kənd sakinləri təşkil edir. Kişilər və qadınlar demək olar ki, bərabər saydadır. Əhalinin böyük hissəsi 15–64 yaş qrupuna aiddir. Rayonun etnik tərkibi əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Tarixi keçmiş və adın mənşəyi

Biləsuvar ərazisi qədim tarixə malikdir. Orta əsrlərdə burada şəhər tipli yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur. Bəzi tarixi mənbələrə görə, X əsrdə Büveyhi əmiri tərəfindən salınmış və onun adı ilə bağlı adlandırılmışdır. XIV əsrdə feodal çəkişmələri nəticəsində tənəzzülə uğramışdır. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra ərazi iki hissəyə bölünmüş, şimal hissəsi Rusiya imperiyasının tərkibində qalmışdır.

1930-cu ildə müasir inzibati rayon kimi təşkil edilmişdir. 1938-ci ildə adı dəyişdirilərək Puşkin rayonu adlandırılmış, 1963-cü ildə Cəlilabad rayonu ilə birləşdirilmiş, 1964-cü ildə yenidən müstəqil status almışdır. 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qərarı ilə tarixi adı bərpa edilərək Biləsuvar rayonu adlandırılmışdır. Adın mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fərziyyələr mövcuddur: bəzi mənbələr “bilə” (düzənlik) və “suvar” (atlı) sözlərinin birləşməsinə, digərləri isə qədim suvar tayfaları və ya su mənbələri ilə bağlı izahlara istinad edir. Ərazidə arxeoloji abidələr və orta əsrlərə aid Şəhriyar qalası kimi memarlıq nümunələri qeydə alınmışdır.

İqlim, relyef və təbii şərait

Rayon dəniz səviyyəsindən 50–100 metr yüksəklikdə yerləşir. Relyefi yarımdüzənlik xarakter daşıyır. İqlimi isti və quraq yaya malikdir; qışda orta temperatur +2 °C, yayda isə +26 °C ətrafında dəyişir. İllik yağıntı miqdarı təxminən 220–275 mm-dir. Ərazidən Bolqarçay (Biləsuvar çayı) keçir. Suvarma üçün kanallar mühüm rol oynayır. Torpaqlar əsasən şabalıdı və açıq şabalıdı tiplidir; bəzi sahələr şorakət xarakter daşıyır. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar ərazinin böyük hissəsini tutur.

İqtisadiyyat və sosial infrastruktur

Biləsuvar əsasən kənd təsərrüfatı rayonudur. Taxılçılıq, pambıqçılıq və heyvandarlıq aparıcı sahələrdir. Suvarılan əkin sahələri məhsuldarlığın yüksəlməsinə şərait yaradır. Son illərdə sənaye müəssisələri, o cümlədən kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı sahəsində müəssisələr fəaliyyət göstərir. Rayonda beynəlxalq gömrük keçid məntəqəsi yerləşir ki, bu da ticarət və logistika baxımından əhəmiyyətlidir. Nəqliyyat kodu 12, poçt indeksi AZ 1300-dür. Bakıya məsafə təxminən 180–182 kilometrdir.

Səhiyyə, təhsil və mədəniyyət müəssisələri rayon əhalisinə xidmət göstərir. Mədəniyyət evləri, kitabxanalar, tarix-diyarşünaslıq muzeyi və digər sosial obyektlər mövcuddur. İqtisadi fəal əhali sayı on minlərlə nəfərdir və məşğulluq əsasən kənd təsərrüfatı və xidmət sahələrində cəmləşmişdir.

Nəticə

Biləsuvar rayonu Azərbaycanın cənub-şərqində strateji mövqeyə, zəngin tarixi irsi və kənd təsərrüfatı potensialına malik regiondur. Muğan düzünün münbit torpaqları, sərhəd mövqeyi və inkişaf edən infrastrukturu onu ölkənin mühüm inzibati və iqtisadi vahidlərindən biri kimi xarakterizə edir. Rayon həm tarixi abidələri, həm də müasir kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə diqqət çəkir.