2025-ci il Azərbaycanın milli mətbuat tarixinin 150 illik yubileyi ilə yadda qalır. Bu əlamətdar tarix təkcə medianın keçdiyi yolu qeyd etmək deyil, həm də onun bu gün harada durduğunu və hara getdiyini düşünmək üçün fürsətdir. Medianın klassik məktəbini təmsil edən şəxslərdən biri də əməkdar jurnalist, Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin (MEDİA) Müşahidə Şurasının üzvü, "Ayna" və "Zerkalo" qəzetlərinin təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin sədri Elçin Şıxlıdır. O, 1990-cı ildə təsis etdiyi qəzetlərlə həm jurnalistikanın prinsiplərinə sadiqliyi, həm də azad sözə verdiyi önəmlə tanınıb. E.Şıxlı təkcə media rəhbəri yox, həm də bu sahənin düşünən, tənqid edən və yol göstərən simalarından biridir.
Azərbaycan mediasının bu əlamətdar dönüm nöqtəsində Elçin Şıxlı ilə söhbətimizdə 30 illik zaman kəsiyində jurnalistikanın necə dəyişdiyini göstərməyə çalışmışıq. Onun fikirlərində keçmişin təcrübəsi ilə bu günün çağırışları üz-üzə gəlir. Söhbətimiz informasiya bolluğu içində peşəkarlığın necə itə bildiyini, etik prinsiplərlə klik yarışının necə toqquşduğunu, redaktor-müxbir münasibətində etimadın niyə bu qədər önəmli olduğunu bir daha xatırladır.
Bu müsahibə təkcə bir jurnalistin təəssüratı deyil, həm də medianın dünəni, bu günü və gələcəyi haqqında dəyərli düşüncə toplusudur.
Oxu.Az Elçin Şıxlı ilə müsahibəni təqdim edir:
- Elçin müəllim, necəsiniz? Mediada uzun illər fəaliyyət göstərmiş biri olaraq, bu gün özünüzü necə hiss edirsiniz?
- Ümumilikdə, yaxşı hiss edirəm. Amma jurnalistikanın içində, onun ruhunda özümü bir az daha yaxşı hiss edə bilərdim.
- Daha yaxşı hiss etməyinizə nə mane olur?
- Açığını deyim ki, hələ də həyata keçirə bilmədiyim müəyyən ideyalarım var. Mövcud şəraitdə onları reallaşdırmaq bir qədər çətin görünür. Amma ümidimi itirmirəm, çalışıram ki, istədiyim məqsədlərə nail olum.
- Bugünkü jurnalistikanın mühiti və ruhu sizi qane edirmi?
- Mənə elə gəlir ki, ortada ümumi bir mühit, ümumi bir ruh var. Sadəcə, ola bilsin ki, mən yeni nəslin tempindən və düşüncə tərzindən bir qədər fərqlənirəm. Bu səbəbdən bəzən mənim üçün çatışmayan məqamlar olur ki, gənclər onları normal qarşılayırlar. Yəni demək istəyirəm ki, mən görmək istədiyim bir çox şeyi jurnalistikada görə bilmirəm. Məsələn, bəzən jurnalistlər müsahibə götürürlər, mən çalışıram, çərçivədən kənara çıxmayım. Amma elə məqam olur ki, bir söz deyirsən, həmin sözdən nəticə çıxarırlar, deyirlər ki, bunu yayımlamaq olmaz. Yaxud düşünürlər ki, bu fikir kiminsə xoşuna gəlməyə bilər. Halbuki jurnalistikanın əsas prinsipi tənqiddir.
- Tənqid deyərkən konkret olaraq nəyi nəzərdə tutursunuz?
- Tənqid hər şeyi tənqid etmək demək deyil. Tənqid çatışmayan cəhətləri üzə çıxarmaqdır. Əgər jurnalistika bu funksiyanı yerinə yetirmirsə və ya yetirmək istəmirsə, o zaman ondan əl çəkmək lazımdır, nəsə gözləməyə dəyməz.
- Elə məqamlar olur ki, insan əlindəki informasiyanı yaymaqla bağlı tərəddüd edir. Bəzən də yazmaqla yazmamaq arasında qalır. Bayaq qeyd etdiyiniz kimi, düşünürsən ki, yazacağam, amma bəlkə də, kimlərsə bunu yanlış istiqamətə yozacaqlar. Bu baxımdan sizin mövqeyiniz maraqlıdır. Sizcə, jurnalist özünə senzura tətbiq etməlidirmi?
- Belə məqamlar hər zaman olub, hər yerdə var və olacaq. Təbii qarşılamaq lazımdır. Əgər əlimdə yazdığımı sübut edə biləcəyim fakt varsa, ajiotajdan qorxmuram və kiminsə xoşuna gəlib-gəlməyəcəyi də düşündürmür. Jurnalist problemin kökünə getməli, onu üzə çıxarmalıdır. Əgər bir problem həll olunmursa, fərqi yoxdur - bu gün Həsəndir, sabah onun yerinə Hüseyn gələcək, amma problem yerində qalacaq. Mən konkret şəxsləri deyil, məhz problemi qabartmağa üstünlük verirəm. Həsənin, Hüseynin xoşuna gəlir, ya gəlmir - bu mənim üçün o qədər də əhəmiyyət kəsb etmir. Əsas məsələ odur ki, cəmiyyət üçün zəruri olan həqiqətlər ictimaiyyətə çatdırılsın.
- Bəzən ictimai maraqla şəxsi sərhədləri ayırmaq çətin olur. Siz bu həddi necə qoruyursunuz?
- Məsələn, bir müğənni kreditlə mənzil alıb, indi onu ödəyə bilmir. Bu, fərdi məsələdir və ictimai maraq doğurmur, ona görə də xəbər kimi vermirəm. Amma bu hallar geniş yayılarsa, artıq problemə çevrilir və ictimai müzakirə mövzusuna çevrilə bilər. Yaxud kimsə deyir ki, filankəs qısa ətək geyinib, bu, biabırçılıqdır. Niyə biabırçılıqdır? Bu onun şəxsi seçimidir. Kiminsə saqqal saxlaması niyə ictimai məsələ olsun ki? Mənim üçün ictimai maraq odur ki, bir məsələ artıq cəmiyyətin özünü təsirləndirən problem halına gəlsin.
Bu gün bir çox hallarda, xüsusilə sosial şəbəkədə - "TikTok" kimi platformalarda süni hay-küy yaratmaq xətrinə yazırlar ki, məsələn, "Xəbəriniz var? İsgəndərin buynuzu var!" Bu, İsgəndərin şəxsi məsələsidir. Buynuzu var, özü bilər. Amma əgər camaat yığışıb deyirsə ki, ümumiyyətlə insanların buynuzu olmamalıdır, gəlin İsgəndərin buynuzunu sındıraq, bu, ictimai problemə çevrilir. Çünki burada artıq bir insanın hüquqlarına müdaxilə var. Yaxud qeyri-adi hadisələr olur. Məsələn, ikibaşlı buzov doğulur. Bu, xəbərdir, çünki təbiət hadisəsidir. Amma İsgəndəri buynuzu olduğuna görə biabır etmək doğru deyil. Şəxsi həyata hörmət vacibdir.
Bu yaxınlarda maraqlı bir hadisə yaşadım. Tıxacda, məktəbin qarşısında maşınla dayanmışdım. Maşınımın arxa şüşəsində "Barselona" yazılmışdı. Kiçik bir qız bunu görüb, sevinclə: "Aaa, Barselona!" - dedi və şəkil çəkmək istədi. Amma əvvəlcə mənə tərəf dönüb soruşdu: "İcazə verirsiniz?" Mən də dedim ki, çək, ictimai yerdəyik. Bu, çox xoş bir davranış idi. Uşaq bu addımı atmazdan əvvəl icazə istədi. Deməli, o artıq şəxsi sərhədin nə olduğunu anlayır. Bu, ümidverici bir nümunədir.
- Jurnalistin azadlığı harada başlayır və harada bitir? Bu sərhədləri kim və necə müəyyənləşdirir?
- Azadlıq sərbəstlik demək deyil, o, qanunlarla tənzimlənir. Mənim sərbəstliyim orada bitir ki, başqasının hüquqları başlayır. Bu məsələdə təkcə qanunlar deyil, həm də tərbiyə və etik dəyərlər mühüm rol oynayır. Əgər jurnalist etik normaları və tərbiyəni anlayırsa, artıq problem yaratmaz. Qanunlar var və biz bu çərçivədə fəaliyyət göstərməliyik. Bəzən "sərbəstlik" adı altında bu çərçivədən çıxanlar olur. Fakt olmadan kimisə rüşvətxor adlandırırlar. Soruşanda ki, sübutun varmı? Cavab verir ki, - yox, amma bilirəm ki, onun maaşı min manatdır, maşını isə 150 minlikdir. Bu, sübut deyil, sadəcə, mühakimədir. Xarici ölkələrdə nüfuzlu media orqanlarında hüquq şöbələri fəaliyyət göstərir. Müxbirin yazısı əvvəlcə həmin şöbə tərəfindən yoxlanılır. Onlar dərkənar yazırlar ki, bu yazı məhkəməyə verilsə, udmaq mümkündür, yoxsa yox. Yalnız bundan sonra baş redaktor yazının dərcinə razılıq verir. Azərbaycanda isə belə bir sistem yoxdur. Çünki nə maddi imkanımız, nə də bu sahəyə pul xərcləməklə bağlı ənənəmiz var.
- Bəzi hallarda baş verən səhvlərə görə birbaşa yazının müəllifi, yəni müxbir günahlandırılır. Bu məsələyə münasibətiniz necədir?
- Müxbir bir nüsxədə yazır, onu çoxaldan, yəni ictimailəşdirən isə redaktordur. Yayımlanan yazıya görə əsas məsuliyyət redaktorun üzərindədir, müxbirin yox.
- Elçin bəy, bu gün həmkarlarla media sahəsindəki problemləri müzakirə edəndə ən çox toxunduğumuz mövzulardan biri də peşəkar redaktor qıtlığıdır. Redaktor müxbirə düzgün istiqamət verməli, onun uzun yolunu yaxın etməli, baxış bucağını formalaşdırmalıdır. Amma təəssüf ki, bunu çox vaxt görə bilmirik. Sizcə, redaktor obrazının əsas elementləri nələrdir?
- Şair Qabilin bir misrası var: "Müsibət oluruq biz səhv düşəndə yerimiz". Bu, təkcə redaktorlar üçün yox, cəmiyyətin müxtəlif sahələrində müşahidə etdiyimiz ümumi problemdir. Təbii ki, hamıya aid deyil, amma kifayət qədər çoxdurlar ki, bu məsələ artıq narahatlıq doğurur. Açığı deyim, elə adamlar var ki, mən onları mal otarmağa belə göndərməzdim. Amma bu gün yüksək vəzifələr tuturlar və özlərini də, təəssüf ki, mal kimi aparırlar - nə tərbiyə var, nə etika, nə də sahəyə dair anlayış.
Redaktor dediyin işçisini tanımalıdır. Jurnalistika elə bir sahədir ki, burada sən kollektivi idarə etməməlisən, yönləndirməlisən. Məsələn, əgər mən bilirəmsə ki, siz gözəl reportaj hazırlaya bilərsiniz, sizi müsahibəyə göndərmərəm. Çünki o sizin "yeminiz" deyil. Eyni şəkildə, analitik yazı ustası olan bir jurnalisti reportyor kimi hadisə yerinə göndərmək düzgün olmaz. Amma o, hadisə ilə bağlı gələn məlumatlardan dərin təhlil yaza bilər. Redaktor bu cür yönləndirməni bacarmalıdır.
- Bəs mediaya biznes kimi yanaşmaq məsələsinə necə baxırsınız?
- Mənim üçün qəzet biznes idi. Amma bu, pomidor-xiyar satmaq deyil, məxsusi bir biznes növüdür - məsuliyyət tələb edən. Yəni sən oxucunu cəlb edə biləcək məzmun hazırlamalısan. "Məhsul" keyfiyyətli olmalıdır ki, bazara çıxara biləsən və oxucu onu almağa dəyər hesab etsin. Zay məhsulla bu mümkün deyil.
Vaxtilə sistem belə işləyirdi. Amma sonradan bəzi ünsürlər bu sistemi dağıtdılar. Çünki rüşvətxor idilər, hər şeydən, hər kəsdən pul gözləyirdilər. Təkcə mənim deyil, bir neçə media qurumu da bu cür dağıldı. "Zerkalo" 24 il ərzində cəmi iki-üç dəfə məhkəməyə verilib və hamısında biz udmuşuq. Çünki hər şeyi faktlarla yazmışıq, heç kimi əsassız ittiham etməmişik.
- Vaxtilə media qurumlarının maliyyələşməsi necə olurdu? Bugünkü vəziyyətlə müqayisədə nə kimi fərqlər var?
- Əvvəllər maliyyə mənbələri, əsasən, satış və reklam idi. 1997-ci ildə Berlində beynəlxalq media konfransında iştirak edirdim. Orada bizim qəzetin aylıq reklam gəlirini deyəndə gürcü həmkarlar təəccüblərindən az qala stolun altına yıxıldılar. Çünki biz xərcləri çıxandan sonra ayda 30 min dollar artıq qalırdı. Həmin vaxtlar qanunla qəzetin ümumi səhifəsinin 40 faizindən çox hissəsi reklama ayrıla bilməzdi. Reklam çox olanda səhifə sayını artırırdıq. Bəzən 32 səhifə, hətta 96 səhifəyə çatırdı. Bayram günlərində reklam daha da artırdı. Qiymətləri yüksəldirdik ki, reklam axını azalsın, amma buna baxmayaraq, reklam verənlərin sayı azalmırdı. Sonralar iqtisadi reallıqlar dəyişdi.
- Rəqabət olan sahələrdə belə süni müdaxilələr etmək mümkündür?
- Bəli, çünki adamlar öz yerlərində deyillər. Üstəlik, dövlət strukturları da həddindən artıq şişirdilib. Fikir verin, yolda gedirsən, görürsən, iki nəfər yolu qazır, amma altı nəfər qalstuklu adam onların başının üstündə dayanıb baxır. Bu altı nəfər orada nə iş görür? Bunlar havayı əppək yeyənlərdir. Gəl məsuliyyətə, hamısı qaçır. Deyəcəklər ki, o iki nəfər külüngü düz vurmayıb. Bax, məsələ bundadır - problem baş verir, amma heç kim məsuliyyət daşımır, hər kəs günahı başqasının üstünə atır.
- Belə fikirlər səsləndirəndə sizi tənqid edirlərmi?
- Əlbəttə. Deyirlər ki, sən müxalifətçisən, pis adamsan. Amma mən müxalifətçi deyiləm. Bəli, bu ölkədə çox iş görülüb, bunu danmaq olmaz. Amma görülməyən, yaxud yanlış gedən işlər də var. Bu neqativ halları görməzliyə vurmaq olmaz. Cəmiyyət olaraq inkişaf etmək istəyiriksə, bu problemləri zamanında qabartmalı və onların qarşısını almalıyıq.
- Medianın maliyyə məsələsinə qayıtmaq istəyirəm. Hazırda şirkətlər media qurumlarına reklam verir, əməkdaşlıq edirlər. Amma elə hallar olur ki, həmin şirkətlərin fəaliyyəti ilə bağlı problem olsa da, sırf əməkdaşlığa görə bu barədə yazmaq müşkülə çevrilir. Bəs siz bunu necə tənzimləyirdiniz ki, belə problemlərlə qarşılaşmırdınız?
- İndi vəziyyət çətindir. Vaxtilə ölkədə beş telefon şirkəti var idi. Hansısa şirkət səhv edəndə bilirdim ki, digəri var, ona görə onları tənqid edirdim. Onların da ağlı var idisə, tənqiddən nəticə çıxarır, səhvlərini düzəldirdilər. İndi isə reklamverənlərin əksəriyyəti monopolistdir. Onlar tənqidə dözümsüz yanaşırlar. Reklam verənə toxunsan, küsür, çünki alternativ yoxdur. Halbuki bu, əvvəllər belə deyildi. Məsələn, 1990-cı illərdə ABŞ-də qəzetlər ən böyük reklam verənləri belə tənqid edirdilər. Bəli, bəzən həmin şirkətlər bir müddət reklamı dayandırırdılar, amma sonra yenidən geri qayıdırdılar. Çünki bilirdilər ki, reklam orada effektiv işləyir.
"Zerkalo" qəzetinin tirajı bəzi qəzetlərdən az olsa da, reklam gəliri beş dəfə çox olurdu. Çünki bizim oxucular, eyni zamanda, potensial alıcı idilər. Elə buna görə də reklamverənlər bizə üstünlük verirdilər.
- Oxucularınızla bağlı maraqlı hallarla qarşılaşmısınızmı?
- Bir neçə dəfə pulsuz qəzet buraxmaq istədik. Amma camaat qorxurdu, deyirdi ki, pulsuzdursa, yəqin, nəsə tələ var. Başqa vaxt elan qəzetini "Zerkalo"nun üzərində hədiyyə kimi verirdik. Amma köşkçülər hər ikisini ayrı-ayrılıqda satırdılar. Bundan başqa, dövlət qurumlarının əməkdaşları qəzetə abunə olurdular. Oxuyandan sonra çox vaxt onu evə aparmır, kabinetdə qoyub gedirdilər. Poçtalyon xadimə ilə anlaşırdı, səhər həmin qəzetləri yenidən götürür və satılmamış kimi geri qaytarırdı. Pulunu da xadiməyə verir, özü də qazanırdı. Belə hallara təəssüf edirik. Bizdə bəzən belə bir psixologiya var: "Özüm etməyim, amma edənə də mane olum". Bu hallar işimizə zərər verirdi, amma bizi məhv etmirdi.
- Bütün bu çətinliklərə rəğmən, mətbuatın yubileyini qeyd edirik…
- Bəli. Mətbuatımızın 150 illiyi qeyd olunur. Ona görə də çox deyinmək istəmirəm. (gülür) Xeyli uğurumuz olub, amma eyni zamanda, unutduğumuz, itirdiyimiz şeylər də az deyil...
- İtirdiklərimiz dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz?
- Ənənələri nəzərdə tuturam. 1990-cı illərdə redaksiyamıza gənclər gəlir, işləmək istəyirdilər. Maraqlanırdım, on nəfər gəlirdisə, səkkizi deyirdi ki, mədəniyyətdən yazmaq istəyir. Amma "mədəniyyət" deyəndə çox zaman hansısa müğənninin yanında fırlanmaq, onun paltarından, kimə salam verib-vermədiyindən yazmaq başa düşülürdü. Halbuki mədəniyyət bu deyil.
Sosial mövzudan yazmaq üçün araşdırma aparmaq, beyin işlətmək, zəhmət çəkmək lazımdır. Siyasətə isə ümumiyyətlə maraq göstərən yox idi. Bəzən elə gənclər gəlirdilər ki, Milli Məclisin sədrinin kim olduğunu bilmirdilər. Belə bir adam xəbərlə necə işləyə bilər?
- Həmin gənclər jurnalistika fakültəsindən məzun olanlar idi, yoxsa başqa sahədən gəlmək istəyənlər?
- Jurnalistika fakültəsindən məzun olanlar da var idi, başqa sahədən gələnlər də.
- Yeri gəlmişkən, hər il jurnalistika fakültəsindən xeyli sayda məzun olur. Praktika və ya iş üçün redaksiyalara müraciət etdikdə redaktorlar çox zaman onların xəbər yaza bilməməsindən, bəzən isə hətta düzgün cümlə qura bilməməsindən şikayət edirlər. Yəni məzunların çox az qismi hazırlıqlı olur. Sizcə, təhsil müəssisələri ilə redaksiyalar arasında körpünü necə qurmaq olar?
- Vaxtilə Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində dərs dediyim vaxtlarda tələbələrdən soruşurdum ki, kim jurnalist olmaq istəyir? 20 nəfərdən üç-dörd nəfər əl qaldırırdı. Qalanlar deyirdilər ki, balım çatmadı, buraya düşdüm. Məncə, təhsildə nəzəriyyə az, praktika çox olmalıdır. Bizdə isə əksinədir. Redaksiyaya gələn tələbələrdə də çox zaman istək görmürdüm. Bəziləri də deyirdilər ki, birinci kursda həvəsimiz var idi, ikinci kursda onu da öldürdülər.
Mən dərslərimdə hər zaman deyirdim ki, jurnalist olsanız da, olmasanız da, fikrinizi ifadə etməyi bacarmalısınız. Bu, sizə həyatda mütləq lazım olacaq. Fikrini ifadə edə bilməyən insan yarımçıq qalır.
- Bəs ixtisaslaşma ilə bağlı yanaşmanız necədir?
- Məncə, ixtisaslaşma üçüncü kursdan başlamalıdır. Tələbə nədən yazmağı xoşlayırsa, o sahənin əsaslarını öyrənməlidir. Vaxtilə bizim idman şöbəsinin müdiri Vüqar Zeynalov London Olimpiadasına ezam olunmuşdu. Geriyə çox məyus qayıtdı. Dedi ki, Elçin müəllim, orada futboldan yazan güləşdən yazmır, yaza bilməz. Yəni orada sahə daxilində də ixtisaslaşma var. Bizdə bu varmı? Təəssüf ki, yoxdur. Bu gün jurnalistika fakültəsini bitirib redaksiyaya gələnlərə yenidən jurnalistika öyrədirik. Mən təhsildə praktikaya üstünlük verməyin tərəfdarıyam. Bəli, ümumi prinsiplər eyni qalır, amma yönləndirmə də vacibdir. Kimi sosiala, kimi siyasətə, kimi idmana yönləndirilməlidir. Bu da bir növ ixtisaslaşmadır. Elə adamlar var ki, görünüşü, nitqi yerindədir, amma kamera qarşısında qorxur. Məsələn, belələrini kamera qarşısına keçməyə məcbur etmək olmaz, yönləndirmək lazımdır. İnsan qorxmadığı işi görməlidir.
Vaxtilə bizim qəzetlərdə texniki heyətlə birlikdə 150 nəfər işləyirdi. Bəzən əməkdaşlar öz aralarında rəqabət aparırdılar. Maraqlısı odur ki, o vaxt jurnalistika fakültəsini bitirən cəmi üç-dörd nəfər idi. Qalanları başqa sahələrdən gəlmiş, amma yazmaq istedadı olan insanlar, mütəxəssislər idi. Ona görə də onlar problemləri yazmağa daha çox meyilli olurdular.
- Bizdə indi ixtisaslaşma qismən agentliklərdə var.
- Bəli, amma bu kifayət deyil. İxtisaslaşma çox önəmlidir. Məsələn, kimsə gözəl reportaj yazırsa, onu məcbur edib araşdırma yazısı yazdırmaq düzgün deyil. Jurnalistin nəyə meyilli olduğunu nəzərə almaq lazımdır.
Bir haşiyə çıxım. Qərbdə, xüsusilə ABŞ-də "elmlər akademiyası" adlı ayrıca bir institut yoxdur. Orada professor universitetdə dərs deyir və onun kafedrası bir elmi laboratoriya kimi fəaliyyət göstərir. Yəni nəzəriyyə və praktika birləşir. Bizdə isə institutlara səhər gələn "qol çəkir", pencəyini stulun üstünə atıb, çıxıb gedir. Bu cür elm olmur. Elm hərəkətli olmalıdır. Üstəlik, Elmlər Akademiyasında çalışanlara çox aşağı maaş verilir. Yazıq nə etsin, ailəsini necə dolandırsın?
Bir qohumum var idi, gözəl kimyaçı idi. Sovet dövründə namizədlik dissertasiyası müdafiə edəndə, demək olar ki, Mendeleyev cədvəlinin 105-ci elementini tapmışdı. Moskvadan gələn akademik demişdi ki, bu, namizəd deyil, doktor olmalıdır. Amma sonra o adam kimya elmini atdı, gecələr gözətçi işləməyə başladı. Kiminsə maşınının keşiyini çəkirdi, çünki ailəsini dolandırmalı idi. Bu, faciədir. Biz elm adamını, potensial kəşf müəllifini itirdik.
- Bir az fəlsəfi səslənəcək, amma maraqlıdır, bu gün Elçin müəllim medianın ruhunu hansı rəngdə görür?
- Hər halda çəhrayı deyil. (gülür) Amma bu təkcə bizə aid deyil. Digər ölkələrdə də bu sahənin özünəməxsus problemləri var. Sadəcə, bizdə bəzən vəziyyət daha qabarıq şəkildə özünü göstərir.
- Süni intellektin jurnalistikada rolunu necə qiymətləndirirsiniz? O, jurnalistin yerini tuta bilərmi?
- "ChatGPT" kimi alətlər faydalıdır. Əvvəllər bir yazıya üç gün vaxt sərf edirdimsə, indi onu beş saata hazırlaya bilirəm. Süni intellekt mənim yerimə iş görmür, amma işimi sürətləndirir. Tapşırığı düzgün verməsən, heç bir nəticə ala bilməzsən. Düzgün sual vermək bizim peşəkarlığımızdan asılıdır. Əgər sən problemin özünü görmürsənsə, ona doğru sual da verə bilməyəcəksən. Bu baxımdan, süni intellekt jurnalistin deyil, jurnalistikanın yardımçısıdır.
- Bu gün süni intellekt texnologiyalarının jurnalistikanı əvəzləyəcəyi tez-tez müzakirə olunur. Bəziləri düşünürlər ki, bu texnologiyalar klassik jurnalistləri "oyundan çıxaracaq". Bəziləri isə hesab edirlər ki, süni intellekt sürətli, faktlara əsaslanan mətnlər yaza bilir, amma emosiya, empatiya, həyat təcrübəsi, dilin poetik qatları - bütün bunlar hələ ki yalnız insan jurnalistin üstünlükləridir. Sizcə, bu insani elementlər gələcəkdə də qorunacaqmı, yoxsa jurnalistikanın "ruhu" artıq dəyişir?
- Məsələn, "Vaşinqton Post"da köşə yazılarını hazırlayan jurnalistlərin beş nəfər assistenti olur. Onlar arxivdə sənəd axtarır, məlumat toplayırlar. Süni intellekt ağılla istifadə olunarsa, bu beş nəfəri əvəz edə bilər. Amma bu o demək deyil ki, onun yazdıqlarını düz-əməlli yoxlamadan çap etmək olar. Faktlar yoxlanmalıdır, çünki bəzən süni intellekt səhv məlumat verir. Məsələn, deyir ki, filan şəxs 2016-cı ildə hakimiyyətə gəlib, amma əslində, 2024-də gəlib. Düzəliş etdikdə isə "bağışlayın, səhv etmişəm", - deyir.
- Sosial şəbəkə və yeni media platformalarının inkişafını necə qiymətləndirirsiniz?
- Sosial şəbəkə kommunikasiya üçün çox müsbətdir. Lakin bir çox adamlar onlardan sui-istifadə edərək başqalarını təhqir edirlər. "TikTok"dan qazananlar var, amma onların çoxu heç nə yaratmır. Müftəxor nəsil formalaşır. İnsanlar dərin düşüncədən qaçır, uzun və analitik yazılar oxumaq istəmirlər. Redaksiyalar da deyir ki, tələbat nədir, onu veririk. Nəticədə "idiotlar nəsli" yaranır.
- Saytlar və onlayn media platformaları klik üçün sensasiya dolu başlıqlardan istifadə edirlər. "Ayna", "Zerkalo" qəzetləri isə bu tendensiyaya qoşulmur. Bu, şüurlu seçimdir? Daha az klik, amma daha keyfiyyətli oxucu hədəfidir, yoxsa başqa səbəblər var?
- Hər kəsin öz adı, özünəməxsus yanaşması olur. Əgər mən klik üçün sensasion başlıq versəm, deyərlər, Elçin müəllim, sən də o bataqlığa düşdün. Artıq istəsəm də, belə başlıq yazmaq mənim üçün mümkün deyil. Bu, həm oxucularımıza, həm də öz prinsiplərimə hörmətlə yanaşmaqdandır.
- Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin fəaliyyəti uzun müddətdir ki, diqqət çəkmir. Buna baxmayaraq, bildiyim qədərilə, birliyə üzv olmaq istəyənlərin sayı kifayət qədərdir. Sizcə, bu marağın səbəbi nədir? Jurnalistlər birliyə niyə ehtiyac duyurlar?
- Jurnalistlər Birliyi 1990-cı ildən bəri dövlət maliyyəsi almır. Mən uzun illər onu qəzetin hesabına saxlamışam. Orada nə maaş alıram, nə müavinət. Struktur yaxşıdır, illik üzvlük haqqı indi 10 manatdır. Əgər artırılsa, jurnalistlər üçün fond yaradıla bilər ki, araşdırma üçün müraciət edən jurnalistlərə müəyyən dəstək göstərilsin, o da araşdırmasını etsin. Lakin maliyyə olmadığı üçün bu, hazırda mümkün deyil.
- Müsahibəyə zaman ayırdığınız və suallarımızı cavablandırdığınız üçün təşəkkür edirik!
- Siz də sağ olun!
Aləmdə Nəsib
