ATƏT nədir və niyə vacibdir?

Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT) dünyanın ən böyük regional təhlükəsizlik təşkilatıdır. Şimali Amerika, Avropa və Asiyadan 57 iştirakçı dövləti birləşdirən bu qurum Vancouverdan Vladivostoka qədər geniş coğrafi məkanı əhatə edir. Təşkilat sabitlik, sülh və demokratiya naminə siyasi dialoq və praktiki fəaliyyət həyata keçirir.

ATƏT-in yaranma tarixi

ATƏT-in kökləri 1970-ci illərin əvvəllərinə, Soyuq Müharibə dövrünün yumşalma mərhələsinə gedib çıxır. 1973-cü ildə Helsinkidə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Müşavirəsi (ATƏM) rəsmi olaraq başladı. 35 dövlətin iştirakı ilə aparılan danışıqlar nəticəsində 1 avqust 1975-ci ildə Helsinki Yekun Aktı imzalandı. Bu sənəd təşkilatın əsas təsis sənədi hesab olunur.

Helsinki Yekun Aktı dövlətlərarası münasibətləri tənzimləyən on əsas prinsipi (Dekaloq) müəyyən etdi. Bunlara suveren bərabərlik, güc tətbiqindən çəkinmə, sərhədlərin toxunulmazlığı, ərazi bütövlüyü, mübahisələrin dinc yolla həlli, daxili işlərə qarışmama, insan hüquqlarına hörmət və beynəlxalq öhdəliklərin yerinə yetirilməsi daxildir.

Soyuq Müharibənin bitməsindən sonra 1990-cı ildə Paris Xartiyası qəbul olundu. 1994-cü ildə Budapeşt sammitində qurumun adı dəyişdirildi və 1 yanvar 1995-ci ildən ATƏT kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Beləliklə, müşavirə formal təşkilata çevrildi.

Üçölçülü təhlükəsizlik yanaşması

ATƏT təhlükəsizliyə kompleks yanaşır və fəaliyyətini üç əsas ölçüdə həyata keçirir:

- Siyasi-hərbi ölçü. Silahlara nəzarət, etimad və təhlükəsizlik yaratma tədbirləri, münaqişələrin qarşısının alınması, sərhəd idarəçiliyi, terrorizmlə mübarizə və kibertəhlükəsizlik bu istiqamətə daxildir.

- İqtisadi və ekoloji ölçü. İqtisadi əməkdaşlıq, enerji təhlükəsizliyi, ətraf mühitin qorunması və dayanıqlı inkişaf məsələləri müzakirə olunur.

- İnsan ölçüsü. İnsan hüquqları, demokratik institutlar, media azadlığı, milli azlıqların hüquqları, seçki müşahidəsi və hüququn aliliyi prioritet hesab edilir.

Qərarlar konsensus əsasında qəbul olunur və siyasi xarakter daşıyır (hüquqi cəhətdən məcburi deyil).

Struktur və fəaliyyət mexanizmləri

ATƏT-in qərargahı Vyanadadır. Əsas qərar qəbuletmə orqanı Daimi Şuradır. Sədrlik hər il fırlanır. Təşkilatın mühüm institutları arasında Varşavadakı Demokratik İnstitutlar və İnsan Hüquqları Bürosu (ODIHR), Haaqadakı Milli Azlıqlar üzrə Ali Komissar və Media Azadlığı üzrə Nümayəndəlik yer alır. Həmçinin Parlament Assambleyası fəaliyyət göstərir.

ATƏT-in xüsusi cəhəti sahə missiyalarıdır. Bu missiyalar erkən xəbərdarlıq, preventiv diplomatiya, böhran idarəetməsi və münaqişədən sonrakı bərpa işlərində iştirak edir. Cənub-Şərqi Avropa, Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiyada bir sıra sahə əməliyyatları mövcuddur.

ATƏT-in əhəmiyyəti və müasir rolu

ATƏT bir milyarddan artıq insanın yaşadığı məkanda sabitliyin qorunmasına töhfə verir. O, silahlara nəzarət, seçkilərin müşahidəsi, media azadlığının dəstəklənməsi və demokratik islahatlar sahəsində praktiki işlər aparır. Təşkilat həm dövlətlərarası, həm də dövlətdaxili münaqişələrin idarə olunmasında forum rolunu oynayır.

Bütün iştirakçı dövlətlər bərabər statusa malikdir. Azərbaycan 1992-ci ildən ATƏT-in iştirakçı dövlətidir və təşkilatın fəaliyyətində fəal iştirak edir.

ATƏT Soyuq Müharibə dövründən qalan dialoq mexanizmindən müasir təhlükəsizlik çağırışlarına cavab verən quruma çevrilmişdir. Onun əsas gücü ümumi dəyərlər ətrafında siyasi dialoq və sahədəki konkret fəaliyyətdir. Təşkilat bu gün də Avropa və ondan kənarda sülh, sabitlik və əməkdaşlığın təmin olunmasında mühüm rol oynamağa davam edir.