Biləcəri Qəsəbəsi: tarixi, əhalisi və sənaye irsi

Bakının Binəqədi rayonunda yerləşən Biləcəri qəsəbəsi, paytaxtın həm tarixi, həm də sənaye baxımından əhəmiyyətli məntəqələrindən biridir. Rayon mərkəzindən təxminən 4,5 kilometr aralıda, Abşeron yarımadasının qərb hissəsində yerləşən bu qəsəbə qədim yaşayış məntəqəsi statusuna malikdir.

Biləcərinin Tarixi Kökləri

Biləcəri toponiminin mənşəyi araşdırmaçılar arasında maraq doğuran mövzulardan biridir. Bəzi tədqiqatçılara görə, yaşayış məntəqəsinin adı etnotoponimdir və türkdilli xəzərlərin Bələncər tayfasının adını əks etdirir. Bu nəzəriyyəyə əsasən, bələncərlərin bölgəyə köçü Sasani hökmdarı I Xosrov Ənuşirəvanın dövründə baş vermiş, sonrakı əsrlərdə isə ərəb hücumları nəticəsində əhalinin daha da bu ərazilərə yerləşməsi ilə əlaqələndirilir.

Digər tədqiqatçılar isə fərqli izahat təklif edirlər. Onların fikrincə, toponim qədim türk dillərində "aşırım, alçaq dağ" mənasını verən "belen" sözü ilə "sıldırım, yarğan" mənasını daşıyan "cər/cəri" komponentlərinin birləşməsindən yaranıb və "aşırımlı yarğan" mənasını ifadə edir.

Qəsəbənin adı zaman keçdikcə dəyişikliyə uğramışdır. İlk olaraq "Bəlayi-Cari" adlanan yaşayış məntəqəsi 1936-cı ilədək "Biləcəri kəndi" kimi tanınmış, həmin ildən etibarən isə "Biləcəri qəsəbəsi" statusunu almışdır. Statusun dəyişməsinin əsas səbəbi onun şəhərə ən yaxın kənd olması idi. 

Sənaye Mərkəzi Kimi İnkişafı

XX əsrdə Biləcəri Azərbaycanın nəqliyyat və sənaye həyatında mühüm rol oynamışdır. Qafqazın ən böyük dəmir yolu qovşağı məhz burada yerləşir. Sovet dövründə qəsəbə respublikanın əsas sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. 

Ərazidə ümumilikdə 12 sənaye və 6 müxtəlif təyinatlı müəssisə fəaliyyət göstərmişdir; bunlara Zaqafqaziyanın ən böyük çeşidləmə dəmiryol stansiyası, lokomotiv deposu, yuyucu-buxarlayıcı stansiya, vaqon deposu, zoologiya kombinatı, asfalt-beton zavodu və un məhsulları istehsal edən müəssisə daxildir. Bu infrastruktur bu gün də qəsəbənin nəqliyyat qovşağı kimi strateji əhəmiyyətini qoruyub saxlamasına zəmin yaradır.

Əhali və Sosial İnfrastruktur

Biləcəri qəsəbəsində rəsmi qeydiyyatda olan əhalinin sayı təxminən 48.900 nəfər təşkil edir, qeyri-rəsmi (qeydiyyatsız) sakinlərlə birlikdə isə bu rəqəm 70.000 nəfərə çatır. Milli tərkibə gəldikdə, əhalinin böyük əksəriyyətini, təxminən 99 faizini azərbaycanlılar təşkil edir, az sayda isə rus və tatar millətindən olan sakinlər yaşayır.

Təhsil infrastrukturu da qəsəbədə kifayət qədər inkişaf etmişdir. Ərazidə 7 ümumtəhsil məktəbi və 9 məktəbəqədər tərbiyə müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, idarəetmə baxımından Binəqədi Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Biləcəri qəsəbəsi üzrə nümayəndəliyində 7 nəfər işçi çalışır.

Tarixi-Memarlıq İrsi

Biləcəri təkcə sənaye ilə deyil, həm də zəngin tarixi-memarlıq irsi ilə diqqəti cəlb edir. Qəsəbə ərazisində 1658-ci ildə inşa edilmiş məscid mövcuddur ki, bu abidə dövlət tərəfindən qorunan tarixi-mədəni obyektlər siyahısına daxildir. 

Qəsəbə həmçinin məşhur şəxsiyyətlərlə də bağlıdır. Tanınmış Bakı milyonçusu və neft maqnatı Ağamusa Nağıyev Biləcəridə anadan olmuş, onun qəbri və qəbirüstü abidəsi də bu qəsəbədə yerləşir. Bu fakt Biləcərinin təkcə sənaye deyil, həm də Azərbaycanın iqtisadi tarixində iz qoymuş şəxsiyyətlərlə bağlılığını göstərir. 

Nəticə

Biləcəri qəsəbəsi qədim kökləri, zəngin toponimik tarixi, sənaye mirası və sosial infrastrukturu ilə Bakının Binəqədi rayonunun mühüm tərkib hissəsidir. Dəmir yolu qovşağından tarixi məscidinə, məşhur şəxsiyyətlərlə bağlılığından müasir yaşayış massivinə qədər Biləcəri, paytaxtın çoxqatlı tarixini özündə əks etdirən nadir məkanlardan biri olaraq qalmaqdadır.