"Sel axını" teqi üzrə xəbərlər
Sel axını — qısa müddət ərzində yağan intensiv yağışlar, qarın sürətlə əriməsi və ya bəndlərin parçalanması nəticəsində yaranan, böyük dağıdıcı qüvvəyə malik su kütləsidir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, xüsusilə dağlıq zonaları bu təbiət hadisəsinin tez-tez baş verdiyi areallar sırasına daxildir. Sel təkcə suyun artması deyil, həm də relyefin və ekosistemin dəyişməsinə səbəb olan kompleks bir prosesdir.
Selin Yaranma Səbəbləri və Mexanizmi
Sel hadisəsinin formalaşmasında əsas amil hidrometeoroloji şəraitdir. Lakin relyefin meyilliliyi və torpaq örtüyünün vəziyyəti də həlledici rol oynayır. Sel axınlarını yaradan faktorları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
Atmosfer yağıntıları: Qısa müddətdə düşən rekord miqdarda yağıntı torpaq tərəfindən udula bilmir və səth axınına çevrilir.
Antropogen amillər: Meşələrin qırılması, yamaclarda qeyri-düzgün şumlama işləri və çay yataqlarının zibillənməsi selin şiddətini artırır.
Geomorfoloji quruluş: Dağlıq ərazilərdəki dik yamaclar suyun sürətlə aşağı yuvarlanmasına və özü ilə bərabər süxurları daşımasına şərait yaradır.
Sel və Daşqın: Fərq Nədədir?
Çox vaxt bu iki anlayış qarışdırılır. Daşqın — çayda suyun səviyyəsinin qalxaraq sahili basmasıdırsa, sel — tərkibində külli miqdarda lil, qum, çınqıl və iri daş parçaları olan palçıqlı-daşlı axındır. Selin sıxlığı suyun sıxlığından dəfələrlə çox olduğu üçün onun kinetik enerjisi yoluna çıxan binaları, körpüləri və yolları məhv etməyə qadirdir.
Sel Təhlükəsindən Mühafizə Tədbirləri
Sel hadisələrinin qarşısını tamamilə almaq qeyri-mümkün olsa da, dəyən ziyanı minimuma endirmək mümkündür. Mühafizə tədbirləri iki istiqamətdə aparılır:
Mühəndis qurğularının inşası: Selötürücü kanallar, bəndlər və su anbarlarının tikilməsi axının istiqamətini dəyişməyə və sürətini azaltmağa kömək edir.
Fitomeliorasiya: Dağ yamaclarının meşələşdirilməsi ən effektiv üsullardan biridir. Ağac kökləri torpağı bərkidir, yarpaqlar isə yağış damcılarının birbaşa zərbəsini azaldır.
Vacib qeyd: Sel xəbərdarlığı zamanı dərhal hündür ərazilərə çəkilmək və çay yataqlarından uzaq durmaq həyati əhəmiyyət kəsb edir. Selin sürəti insanın qaçış sürətindən qat-qat artıq ola bilər.
Nəticə
Azərbaycanın Böyük və Kiçik Qafqaz dağları, eləcə də Talış dağları mütəmadi olaraq sel təhlükəsi ilə üzləşir. Bu təbiət hadisəsi ilə mübarizədə həm dövlət səviyyəsində preventiv tədbirlərin görülməsi, həm də əhalinin maarifləndirilməsi strateji prioritet olmalıdır. Təbiətin tarazlığını qorumaq, gələcəkdə baş verə biləcək fəlakətlərin qarşısını almağın ən etibarlı yoludur.
