Pərviz Heydərov yazır...
Gələn il ölkə üzrə əmək pensiyalarının mövcud məbləğləri indeksləşdirilərək artırılacaq. Çünki bu, qanuni əsasda nəzərdə tutulub. Hər il yanvarın 1-dən əmək pensiyalarının mövcud məbləğləri nominal orta aylıq əməkhaqqının əvvəlki il ərzində artım faizinə uyğun olaraq indeksləşdirilərək artırılır.
Bu addım, heç nəyə baxmadan həyata keçirilir. Yəni ki, bu və ya digər maliyyə imkanlarından asılı olmayaraq, yaxud da sosial islahat paketi çərçivəsində deyil, bir növ məcburi xarakter daşıyaraq icra edilir.
Növbəti ildə artımın nə qədər olacağına gəldikdə isə, bəlli olan budur ki, artım 1 milyon 100 min vətəndaşı əhatə etməklə 10%-ə yaxın təşkil edəcək. Ümumiyyətlə, növbəti ildə orta pensiyanın 2025-ci ildə gözlənilən 537 manat məbləğindən 7.9% çox - 579.2 manat civarında olacağı ehtimal edilir.
Toxunmaq istədiyim məsələ, əmək pensiyalarının bu cür qanuni əsasda məcburi xarakter daşıyaraq hər il indeksləşdirilərək yüksəldilməsi tendensiyasının müvafiq maliyyə imkanları nöqteyi-nəzərindən bir gün dalana dirənə biləcəyi ehtimalıdır.
Çünki, dövlətin üzərinə əslində müəyyən yük düşür. Söhbət, nədən gedir qeyd edim.
İcmal büdcənin tərkib hissəsi olan Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) 2026-cı il üzrə gəlirləri 8 milyard 323.1 milyon manat təsdiq edilib. Bu da 2025-ci il üzrə proqnoz göstəricidən 705.7 milyon manat və ya 9.26% çox deməkdir.
Xərclərisə 8 milyard 483.07 milyon manat nəzərdə tutulub ki, bu da 2025-ci ilin təsdiq edilmiş proqnoz göstərici ilə müqayisədə 806.65 milyon manat və ya 10.51% çoxdur.
8 milyard 483.07 milyon manatın 8 milyard 196.45 milyon manatı əhaliyə ödənişlər təşkil edəcək ki, bu da fondun ümumi xərclərinin 96.62%-nə bərabərdir.
Əhaliyə ödənişlərin 7 992.88 milyon manatı məhz əmək pensiyalarının, 203.57 milyon manatı isə məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına verilən müavinətlərin məsrəfinə yönəldiləcək.
Təkrar edirəm, əmək pensiyalarının ödənişi üzrə 2026-cı il üçün nəzərdə tutulmuş xərclər 7 992.88 milyon manatdır ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 10.85% və ya 782.35 milyon manat çoxdur.
Qeyd edim ki, ildən-ilə də bu rəqəm artır. Fondun əsas gəlir mənbəyini isə məcburi dövlət sosial sığorta haqları təşkil edir ki, 2026-cı ildə bu istiqamətdən 6 milyard 591.1 milyon manat vəsaitin daxil olacağı nəzərdə tutulur.
Bu da DSMF gəlirlərinin 79.19%-ni təşkil edir.
Digər gəlir mənbələrindən birini isə dövlət büdcəsindən transfert məbləği təşkil etməkdədir ki, bilavasitə gələn il bu məqsədlə 1 milyard 700 milyon manat vəsait ayrılacaq. Yəni 2025-ci illə müqayisədə 100 milyon manat və ya 6.25% çox...
Ümumiyyətlə, rəsmi hesablamalara görə, 2026-cı il üzrə dövlətin pensiya öhdəliklərinin ümumi həcmi 3 milyard 613.68 milyon manat olacaq ki, bunun da 47.04%-i dövlət büdcəsindən ayrılacaq vəsait hesabına maliyyələşəcək.
Göründüyü kimi, dövlət büdcəsindən asılılıq böyükdür.
Düzdür, şərhlərimdə yazmışam və yenə yazıram ki, 2019-cu ildən bəri həyata keçirilən müvafiq islahatlar nəticəsində, məcburi dövlət sosial sığorta ödənişləri üzrə həm dərəcə, həm də yığım mexanizminin dəyişdirilməsi sayəsində DSMF-in gəlirləri artıb.
Belə ki, qeyd olunan qurumun dövlət büdcəsindən asılılığı azalmağa başlayıb və hətta, ilin ortasında büdcədən transfertə aid müəyyən məbləğdə vəsaitin "qayçılanaraq" geri qaytarılması hallarının da əsası qoyulub.
Ancaq bu proses hələ tələb olunan səviyyədə xarakter daşımır. Rəqəmlərdən də göründüyü kimi, asılılıq kifayət qədər yüksəkdir və bu, hələ uzun müddət belə qalmaqda davam edəcək.
Yeri gəlmişkən, qeyd olunan kontekstdə Maliyyə Nazirliyinin yaxın dörd il üçün açıqladığı məlum müvafiq sənəddə ölkədə uzunmüddətli dövr ərzində əhalinin yaşlanması tendensiyası, gözlənilən orta ömür müddəti və digər amillər sarıdan mövcud sığorta-pensiya sistemi qarşısında mühüm çağırışlar yarana bilinəcəyi fikrinə də toxunmaq istərdim. Çünki bu məsələ də elə mövzumuzla üst-üstə düşür.
Bəli, həqiqət bundan ibarətdir ki, sığorta-pensiya sistemi sabit deyil, daim yenilənməli və sosial-iqtisadi dəyişikliklərə uyğunlaşmalı bir mexanizm xarakteri daşımalıdır. Və mütəmadi təkmilləşdirməyə məruz qalmalıdır.
Əhalinin sayının artması, sığortalanmalı olanların kəmiyyət baxımından genişlənməsi, orta ömür müddətinin uzanması və sair, bu sahədə islahatları davamlı etməyə çağırır.
Ümumiyyətlə, pensiya sisteminin dayanıqlığını təmin etmək üçün məcburi dövlət sosial sığorta ayırmalarının həcmi və bu ödənişləri həyata keçirənlərin kəmiyyət bazası durmadan artmalı və genişlənməlidir. Bu isə yeni iş yerlərinin yaradılması, məşğulluğun genişləndirilməsi və sığorta ödəyicilərinin stimullaşdırılması kimi amilləri əhatə edir.
Digər tərəfdən, məcburi dövlət sosial sığorta ödənişlərinin faiz dərəcəsinin artırılması əməkhaqqı səviyyəsinin yüksəldilməsini tələb edir. Vətəndaşın gələcək pensiya təminatında maraqlı olması üçün yüksək gəlir əldə etməli olduğunu aksiomaya çevirir.
Bütün bunlar həm də bütövlükdə ölkə iqtisadiyyatının inkişafı ilə bağlı məsələlərdir. İqtisadi artım və məşğulluq səviyyəsinin yüksəlməsi sığorta-pensiya sisteminin də maliyyə bazasını möhkəmləndirməyə xidmət etməlidir.
Ümumiyyətlə, problemin həlli yolu heç bir halda misal üçün pensiya yaşının artırılması kimi üsullardan keçməli deyil. Belə ki, əhalinin əmək qabiliyyətli hissəsinin azalması və orta yaş səviyyəsinin artması fonunda çıxış yolu fərqli yanaşma tələb edir.
Əsas məqsəd sosial sığorta ödəyicilərinin sayını artırmaq, ayırmaların faiz dərəcəsini yüksəltmək və sistemin maliyyə sabitliyini uzunmüddətli əsasda təmin etmək olmalıdır.
İndeksləşdirmə də daima davam etdirilə bilər. Hətta daha mükəmməl və təkmilləşdirilmiş formada...
