Azərbaycanın ən böyük çiyələk istehsalçılarından biri olan "Fadak HM" şirkətinin əməliyyat direktoru və həmtəsisçisi Mirqurban Həsənov ekoloji dayanıqlı metodların tətbiqinə görə beynəlxalq səviyyədə tanınıb. Torpağın qorunması və texnologiyanın inkişafı məqsədilə şirkət çiyələyin hidroponik üsulla yetişdirilməsi üçün sıfırdan öz qida formulunu hazırlayıb. Bu nailiyyətlər artıq Azərbaycanın digər fermer təsərrüfatları tərəfindən də öyrənilir.
Cəlilabad rayonu ölkənin ən böyük çiyələk istehsalı mərkəzlərindən biridir. Burada yüzlərlə fermer və minlərlə hektar çiyələk plantasiyası fəaliyyət göstərir. Rəqabət çox sərtdir: rayonda iyirmidən artıq ixracyönümlü soyuducu kompleks işləyir. Mirqurban Həsənovun rəhbərliyi ilə şirkətdə tam istehsal zənciri qurulub - "high tunel" tipli örtüklər altında yerləşən onlarla hektar öz plantasiyalarından başlayaraq, yerli fermerlərdən məhsul toplayan 20-dən çox agentdən ibarət şəbəkənin koordinasiyasınadək.
"Mən başlayanda hüquq təhsilim və idarəetmə təcrübəm var idi, amma kənd təsərrüfatında yox idi. Heç kim inanmırdı ki, bir hüquqşünas aqrar sahəni başa düşə bilər. Amma məhz bu təhsil fermerlər və ixracatçılarla müqavilə münasibətlərini elə qurmağa kömək etdi ki, hamı qazandı", - deyə M.Həsənov qeyd edib.
Az adamın həll etməyə çalışdığı problem
Azərbaycanın torpaqları aqrar sektorun ən ağrılı mövzularından biridir. Milli Elmlər Akademiyasının Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun məlumatına görə, ölkədə suvarılan torpaqların təxminən 41%-i - yəni 600 min hektara yaxın sahə - şoranlaşmaya məruz qalıb. Cəlilabadın yarımsəhra iqlimində su tez buxarlanır və duzlar torpağın üst qatında yığılır. Nəticədə məhsuldarlıq kəskin azalır - güclü şoranlaşma zamanı itkilər 85%-ə çata bilər.
"Fadak HM" komandası torpağın bərpasına yönəlmiş tədbirlər tətbiq edib. Bu yanaşma ənənəvi aqrotexniki üsullarla ekoloji metodları birləşdirir. Əsas dəyişikliklərdən biri orqanik mulçaya keçid olub: ağac qabığı, yonqar və kompost istifadə edilir. Mulça qatı quraq iqlimdə torpaqda nəmi saxlayır, alaq otlarının artmasının qarşısını alır, kökləri temperatur dəyişmələrindən qoruyur və parçalandıqca torpağın strukturunu yaxşılaşdırır. Şirkət tədricən kimyəvi gübrələri bioloji gübrələrlə əvəz edir və bununla da torpağa düşən yükü azaldır.
Bununla belə, M.Həsənov açıq şəkildə bildirir ki, sənaye miqyasında istehsalda kimyəvi vasitələrdən tam imtina etmək hələ mümkün deyil. Zərərvericilərlə mübarizə üçün pestisidlər və akarisidlər hələ də lazımdır - əks halda məhsulun böyük hissəsi itirilə bilər. Bu, kənd təsərrüfatında tez-tez qarşılaşılan kompromisdir: torpağın şoranlaşması intensiv əkinçiliyin yeganə problemi deyil. Bitki mühafizəsi üçün istifadə olunan kimyəvi maddələr ətraf mühitə, o cümlədən bütün dünyada sayı azalan arı populyasiyalarına da təsir göstərir.
"Kimyəvi maddələrin istifadəsini maksimum azaltmağa çalışırıq, amma onlardan tam imtina edə bilmirik. Əsas məsələ balans tapmaqdır: torpaq tükənməsin, amma biznes də rentabelli qalsın", - M.Həsənov bildirib.
Bu yanaşmanın nəticələri artıq görünür: meyvələrin keyfiyyəti yüksəlib, daşınma zamanı itkilər azalıb və ən əsası - şirkətin sahələrində torpaq ildən-ilə daha məhsuldar olur.
Şirkətin metodları təkcə yerli fermerlərin deyil, həm də dayanıqlı kənd təsərrüfatı üzrə beynəlxalq mütəxəssislərin diqqətini cəlb edib. "Fadak HM" təcrübəsi yarımsəhra iqlimində torpaq şoranlaşması probleminin həlli üzrə uğurlu model kimi öyrənilir.
- Mənim üçün əsas məqsəd bunun işlədiyini sübut etmək idi, - deyir Mirqurban. - Başqalarının sənin metodlarını tətbiq edib nəticə aldığını görəndə anlayırsan ki, doğru yoldasan.
Təlimatsız hidroponika
Açıq sahədə işlərlə yanaşı, Həsənov çiyələyin hidroponik üsulla yetişdirilməsi layihəsinə də başlayıb. Azərbaycanda əsasən bir vaxtlar qabaqcıl sayılan Albion və San Andreas kimi Kaliforniya sortları becərilir, lakin bu sortlar artıq bazarın meyvə keyfiyyəti və daşınma qabiliyyəti ilə bağlı artan tələblərinə tam cavab vermir.
"Biz Avropadakı tingliklərdən yeni Amerika sortlarını alıb sınaqdan keçirməyə başladıq. Saxlama müddəti, dadı və bazar görünüşü ilə üstünlük verən sortları seçirdik. Nəticədə ABŞ-nin şərq sahilindən olan bir sort üzərində dayandıq - Azərbaycanda hələ də nadir rast gəlinir", - deyə M.Həsənov əlavə edib.
Problem ondadır ki, həmin sort üçün hazır qida məhlulu reseptləri açıq mənbələrdə mövcud deyildi. Çiyələk üçün standart formulalar - məsələn 8-12-32 və ya 9-12-34 kimi azot, fosfor və kalium nisbətləri - lazımi nəticəni vermirdi. Yetişdirilən məhsul sortun əsas xüsusiyyətlərinə - məhsuldarlıq, forma, sıxlıq, dolğunluq, dad və rəng kimi parametrlərə - uyğun gəlmirdi.
Nəticədə formula sıfırdan hazırlanmalı oldu. Aqronomlar və biokimyaçılarla birlikdə Həsənov bir sıra eksperimentlər apardı: elementlərin konsentrasiyası dəyişdirildi, optimal pH səviyyəsi seçildi (çiyələk üçün 5,5-6,0 aralığı kritik sayılır), məhlulun elektrik keçiriciliyi tənzimləndi. Bir neçə il sınaq və səhvlərdən sonra nəticə əldə edildi: formula yerli iqlimə uyğunlaşdırıldı, məhsuldarlıq sabit şəkildə artdı, meyvələrin keyfiyyəti isə dünya səviyyəli nümunələrlə müqayisə edilə biləcək səviyyəyə çatdı.
"Mən ixtisasca aqronom deyiləm və bəlkə də bu kömək etdi. "Belə etmək olmaz" və ya "bu işləməz" kimi fikirləri bilmirdim. Sadəcə sınaqdan keçirirdim, nəticəyə baxırdım və dəyişənləri dəyişirdim. Hüquq sahəsində olduğu kimi: məqsəd var, qaydalar var, alətlər var - yolu tapmaq lazımdır", - M.Həsənov gülərək bildirib.
Soyuq zəncir, sürət və ixrac
Şirkətin digər yeniliyi mərkəzləşdirilmiş soyutma və keyfiyyətə nəzarət sistemidir. Cəlilabadda çox sayda istehsalçı var, lakin onların əksəriyyəti hələ də ənənəvi üsulla işləyir: məhsul yığılır, soyuducuya aparılır, sonra ixracatçıya göndərilir. Bu mərhələlər arasında vaxt itirilir, temperatur rejimi pozulur və meyvə tez xarab olur.
"Fadak HM" komandası prosesi fərqli şəkildə təşkil edib. Hər agent üçün dəqiq qaydalar müəyyənləşdirilib: məhsul yalnız səhər tezdən, günəş çiyələyi qızdırmamış yığılmalıdır; necə qablaşdırılmalı, hara və nə qədər müddətdə çatdırılmalıdır. Şirkətin bazasında məhsul dərhal soyudulur, çeşidlənir və ixraca hazırlanır. Nəticədə keyfiyyətə işləyən bir növ konveyer sistemi yaranıb.
Müştəri məmnuniyyəti artıb, keyfiyyətlə bağlı şikayətlər isə demək olar ki, sıfıra enib. Bazarın digər iştirakçıları da bu yanaşmanı tətbiq etməyə başlayıb - bu isə əsl tanınmanın göstəricisidir.
Cəlilabaddan beynəlxalq səviyyəyə
Hazırda M.Həsənov vaxtının böyük hissəsini ABŞ-də keçirir və biznesin strateji istiqamətlərini oradan koordinasiya edir. Bu uzaqdan idarəetmə formatı "Fadak HM"-də qurulmuş sabit proseslər və müstəqil işləyə bilən komanda sayəsində mümkün olub. Şirkətin həmtəsisçisi isə diqqətini tərəfdaşlıqlara, texnologiyaların tətbiqinə və beynəlxalq təşəbbüslərə yönəldib.
M.Həsənov bildirib ki, indi əsas məqsədi bir regiondan kənarda da işləyə bilən model qurmaqdır: "Biznes insanlardan, bazarlardan və zamandan asılı olmadan dayanıqlı olmalıdır. Sahə əsasdır, amma son hədd deyil".
Məsafəyə baxmayaraq, Həsənov qərarların qəbulunda aktiv iştirak edir və şirkətin fəaliyyətini koordinasiya edir. Onun nümunəsi göstərir ki, fermer təsərrüfatı ənənəvi çərçivələrdən çıxaraq bütöv bir sahədə sistemli dəyişikliklər üçün platformaya çevrilə bilər.
Növbəti mərhələ
Cəlilabad rayonunun çiyələk sektoru inkişaf etməyə davam edir - region artıq uzun illərdir Azərbaycanın ən böyük üç çiyələk istehsalçısından biri sayılır və ixrac həcmləri hər il artır. Lakin gələcək inkişaf üçün yalnız geniş sahələr kifayət deyil. Yeni texnologiyalar, peşəkar kadrlar və torpaqla işləməyin dayanıqlı üsulları vacibdir.
Mirqurban Həsənovun rəhbərlik etdiyi "Fadak HM" komandası bunun mümkün olduğunu göstərir. Onun yolu qeyri-adi olub: hüquqşünas aqrar şirkətdə əməliyyat direktoruna çevrilib, ekoloji innovasiyalara görə beynəlxalq tanınma qazanıb və hazır həllərin olmadığı bir vaxtda hidroponika üçün öz formulunu yaradıb.
"Tez-tez eşidirəm: "Sizdə hər şey alındı, çünki bəxtiniz gətirdi". Bəlkə də belədir. Amma məncə, bəxt yeni şeyləri sınayan və əlli yaşında öyrənməyin gec olduğunu düşünməyənlərin tərəfində olur. Öz təcrübəmdə gördüm: torpağa hörmətlə yanaşsan, texnologiyaya və insanlara investisiya qoysan, nəticə gələcək. Bəlkə dərhal yox, amma uzun müddət üçün", - M.Həsənov deyib.
"Fadak HM" təcrübəsi artıq başqa fermer təsərrüfatları tərəfindən öyrənilir. Şirkətin innovasiyaları dalğa effekti yaradıb: torpağın bərpası və hidroponik texnologiyalar ölkənin müxtəlif bölgələrində tətbiq olunmağa başlayıb. Bir şirkətin eksperimenti kimi başlayan təşəbbüs tədricən bütün sahə üçün yeni standarta çevrilir.
Aytac Qasımova
