Hatay Türkiyənin ən qədim şəhərlərindən biridir. Buranı ziyarət etmək üçün 2023-cü ilin 6 fevralında baş verən zəlzələyə qədər hər cür şərait var idi.
Bu, Hatayda ilk dağıntılar deyil. Qədim yaşayış məskənlərindən olan bu vilayət qədim dövrlərdən bəri dəfələrlə yerlə-yeksan olub, yenidən qurulub. 2023-cü ilin fevralında baş verən təbii fəlakət isə minillik tarixin ən ağrılı günü oldu...
Oxu.Az Hatayda olan əməkdaşının şəhərin tarixi, sonuncu zəlzələ nəticəsində dağılması, bu günü və perspektivi ilə bağlı reportajını təqdim edir:
Türkiyə Prezident Administrasiyasının Kommunikasiya idarəsinin təşkil etdiyi "Əsrin inşası" adlı mediatur çərçivəsində yolumuzun bir hissəsini də Hataydan saldıq.
Burada ziyarət etdiyimiz ilk məkan əyalətin Antakya şəhərində yerləşən Həbib Nəccar məscidi oldu. Anadoluda inşa edilən və İslam dininə məxsus ilk ibadət yerlərindən biri olan məbəd, İslamın bölgədə yayılmağa başladığı 636-cı ilə qədər uzanan bir tarixə malikdir. Roma dövrünə aid bir paqan məbədinin təməli üzərində inşa edilən bu tarixi tikili erkən dövrdə kilsə olub, zamanla isə məscidə çevrilib. Üç il əvvəl baş verən şiddətli zəlzələlər qədim İslam məbədinə də təsirsiz ötüşməyib. Əsrlər boyu bir çox zəlzələyə tab gətirən Həbibi-Nəccar məscidi bu zəlzələlər nəticəsində dağılıb, qübbəsi və minarəsi uçub, dağıntıların caynağından xilas ola bilməyib. Bu gün isə məscid restavrasiya edilərək yenidən müsəlmanların ixtiyarına verilib.
Baş çəkdiyimiz daha bir tarixi məkan Hatay Dövləti Millət Məclisi binası oldu. Bu bina Hatayın Antakya şəhərində yerləşən tarixi bir tikilidir və 1938-1939-cu illərdə Hatay dövlətinin parlamenti kimi fəaliyyət göstərib. Bina 1939-cu ildə keçirilən referendumla Hatayın Türkiyə Respublikasına qatılma qərarının yekdilliklə qəbul edildiyi iclasa ev sahibliyi edib. 6 fevral 2023-cü il zəlzələsində tikiliyə ağır ziyan dəyib, böyük hissəsi çöküb və genişmiqyaslı yenidənqurma prosesi zəruri olub. Binanın yenidən inşasında istifadə edilən materiallar isə əksəriyyət etibarı ilə öz qalıqlarından ibarət olub.
"Əsrin inşası" kimi dəyərləndirilən işlər nəticəsində bərpa olunan bina yaxın günlərdə Dövlət Teatrları Baş İdarəsinin tərkibində daimi səhnə kimi fəaliyyət göstərmək üçün təhvil veriləcək.
Ümumiyyətlə, Hatayda baş çəkdiyimiz ərazilər zəlzələ nəticəsində tamamilə dağılan və restavrasiya edilən ərazilərdir. Bu bölgə yenidən qurulur, amma öz ruhuna, ab-havasına sadiq qalaraq.
Hatayda Azərbaycan sevgisi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmizin adını eşidən sakinlər minnətdarlıq hisslərini bildirir, Azərbaycanın dəstəyini əsla unutmayacaqlarını deyirlər. Elə Hatay valisi Mustafa Masatlı da açıqlamasında Azərbaycanın dəstəyini xüsusi ilə vurğulayaraq bunun böyük anlam daşıdığını qeyd etdi:
"Azərbaycan bizə ilk dəstək göstərən qardaş ölkəmizdir. İyun ayında Kahramanmaraş şəhərində "Azərbaycan" məhəlləsinin açılış mərasimi keçirildi və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də tədbirdə iştirak etdi. Göstərdiyi dəstəyə görə başda cənab prezident İlham Əliyev olmaqla, bütün Azərbaycan xalqına təşəkkür edirəm".
Sakinlərlə həm bu, həm də digər mövzularda söhbətləşərək gəlib Qurtuluş küçəsinə çatdıq.
Buranın əsas özəlliyi isə ondan ibarətdir ki, dünyanın ilk işıqlandırılan küçəsidir. Zəlzələdə ciddi ziyan görən küçə 2025-ci ilin sonlarında Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirakı ilə keçirilən mərasimlə yenidən işıqlandırılıb.
Küçəyə marağımızı görən valinin köməkçisi bizi bir nəfərlə tanış etdi. Məlum oldu ki, tanış olduğum 80 yaşlı ağsaqqal sözügedən küçəni ilk dəfə işıqlandıran şəxsin şəcərəsindəndir. Mustafa Gürlər adlı bu şəxs ulu babasının peşəsini davam etdirsə də, indi buna tələbat olmadığını da bildirdi. Ötən il isə o, Türkiyədə "İlin ahisi" (sənətə uzun illər xidmət etmiş şəxslərə verilən fəxri ad -red.) seçilib və ölkə prezidenti tərəfindən mükafatlandırılıb.
Mustafa bəylə söhbət çox maraqlı idi, çünki canlı tarixin qarşısında dayanıb keçmişə qiyabi də olsa səfər edirdim. Bu baxımdan, içimdə həm də bir sevinc hissi var idi. Ta ki, mövzu yenidən zəlzələdən düşənə qədər. Həmsöhbətim yaşadığı fəlakətdən danışmağa başlayanda, dərindən "ah" çəkdim və ürəyimdəki sevinc hissini dərin bir təəssüf və kədər əvəzlədi. Mustafa bəy sanki dərdinə yenidən şərik olmaq üçün başına yığışan insanların əhatəsində ilk gündəki kimi hadisəni nəql etməyə başladı:
"Həbibi-Nəccar məscidinin arxasında yerləşən evim dağıldı, amma sözün hər mənasında. Zəlzələ həm yaşadığım mənzili, həm mağazamı məhv etdi, həm də ailəmi. Oğlum, gəlinim və iki nəvəm "Əsrin faciəsi"nin qurbanları oldular. Bunu danışmaq belə çətindir, o ki, qaldı yaşamaq. Hər il 6 fevralda yaralarımın üstü yenidən açılır, ayaq üstə dayana bilmirəm. Təsəvvür edin, oğlan nəvəmi atası ilə, qız nəvəmi isə gəlinimin qucağında torpağa tapşırdım. Amma ayağa qalxmalıyıq ki, dövlət də var olsun, gələcək nəsillər də".
Mustafa bəydən ayrılıb dərin bir kədər içində ağır addımlarla yoluma davam etdik.
Çünki bizə ayrılan zaman kəsiyində bir neçə yerli sakinlə də söhbət etmək istəyirdim. Sözügedən küçədə yenidən qurulan bazara çatanda, buradakı kiçik sahibkarlar da bizi məmnunluqla qarşıladılar. Onlardan biri də Mehmet Serkan idi. O, bu ərazidə uzun müddət əntiq əşyalar satıb, həm də turizm bələdçisi olub. Zəlzələ onun da ev-eşiyini viran edib, mağazasını dağıdıb. Müsahibim Azərbaycandan gəldiyimi biləndə isə sevincini gizlətmədi və ayağa qalxıb təşəkkür elədi:
"Bizə fəlakət üz verən andan etibarən Azərbaycan yanımızda olub. Hər biriniz sağ olun. Faciənin üzərindən üç il keçib, çətin günlər geridə qaldı. Artıq ayağa qalxıb hər kəsə ümid olmaq istəyirik. Təbii ki, özümüzə gəlmək çox çətin oldu. Əvvəlcə Allaha, sonra dövlətə və özümüzə inandıq və ayağa qalxdıq. Təbii ki, bizə edilən yardımları da unuda bilmərik. Mən ixtisasca bioloqam, amma ticarətə marağım olduğu üçün 8 il əvvəl bu işə başladım. Yenidən əvvəlki günlərə qayıdacağıq. Hatay isə restavrasiyadan sonra turizm şəhəri olacaq".
Səfər çərçivəsində bizi həm də sosiologiya elmləri üzrə professor Levent Eraslan müşayiət edirdi. İnsanların sosial durumu, onlara göstərilən dəstək və digər bu kimi məsələlərlə bağlı onunla da söhbətləşmək imkanımız oldu. Professor bildirdi ki, baş verən faciəyə rəğmən həyat yenidən öz axarına düşməyə başlayır:
"Demək olar ki, burada hazırda dünyanın ən böyük bərpa və yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Yəni, yalnız binalar, evlər deyil, insanların da sosial həyata qayıtması üçün bütün zəruri tədbirlər görülür. Yaponiya sunami nəticəsində dəymiş zərəri üç ilə aradan qaldıra bilmədi, biz isə bir il ərzində bunu bacardıq. İki ildir isə yenidənqurma işlərini sürətlə həyata keçiririk. 191 min ev, yüzlərlə məktəb və xəstəxana yenidən inşa edilib. Şəhər yenidən qurulub. Plana əsasən, Hatay bu yayın sonunda Yaxın Şərqin ən gözəl şəhəri olacaq. Bu istiqamətdə də müxtəlif layihələr həyata keçirilir, şəhər yenidən qurulduqca, insanların da əvvəlki günlərə qayıtması üçün mümkün bütün tədbirlər görülür".
Qeyd edim ki, Hatay həm də dinlərin, mədəniyyətlərin və müxtəlif adət-ənənələrin bir-biri ilə körpü rolunu oynadığı bölgədir. Buna nümunə kimi həm Antakyada Həbib-Nəccar dağının ətəyində yerləşən və həzrəti İsanın həvarilərdən olan Pyotrun yaşadığı Saint Pierre kilsəsini, həm də digər həvarilər Petros və Yuhannanın təbliğatına uyan ilk şəxs Həbib-Nəccarın adını daşıyan məscidi göstərmək olar.
Həzrəti İsanın 12 həvarisindən biri olan Pyotrun Antakyaya gələrək xristianlığı yaymağa çalışdığı və ilk dini toplantılarını burada keçirdiyi deyilir. Həm də "xristian" sözünün də ilk dəfə burada işləndiyi qəbul edilir.
2023-cü il zəlzələlərində zərər görən kilsənin bərpa işləri memarlıq xüsusiyyətləri qorunaraq tamamlanıb. Bu ziyarətgah həm xristianların, həm müxtəlif ölkələrdən gələn turistlərin, həm də müsəlmanların zamanla ziyarət etdiyi məkandır. Bununla yanaşı, hər il iyun ayının 19-da məbəddə xristianların ziyarəti təşkil edilir və dünya xristianları bura ziyarətə gəlirlər.
Bu isə mənə həm də İzmirin Səlcuk şəhərindəki bülbül dağında Məryəm ananın inzivaya çəkildiyi məbəd və xristianların "həcc ziyarəti" etdiyi tarixi məkanı xatırladır. Rəvayətə görə, İsa peyğəmbər çarmıxa çəkiləndə 12 həvarisindən biri olan Conu işarə edərək, anası Məryəmdən onu övladlığa götürməsini istəyib. Cona isə Məryəmi anası hesab etməsini tapşırır. İsa məsih qeybə çəkiləndən sonra da Məryəm ana və Con şəhəri tərk edib həmin məkana gəlirlər. Bundan sonra Məryəm ana 3 il Qüdsdə, 3 il Beytanyada, ömrünün son illərini isə həmin məkanda yerləşən kiçik evdə yaşayıb.
Həvari Pyotrun kilsəsi xristianlar üçün müqəddəsdir, yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, hər il bura zəvvarlar axın edirlər. Amma digər iki həvari Yuhanna və Pavlusun (yerli sakinlər onları Yəhya və Yunus adlandırır - red.) Həbib Nəccar məscidinin həyətindəki məzarları isə onunla birlikdə İslam müqəddəsləri kimi ziyarət edilir.
Bu da dinlər arasındakı körpünün ən bariz nümunəsi kimi üzə çıxır.
Qeyd edim ki, dini mənbələrə görə, Həzrəti İsa Yuhanna və Pavlusu indiki Antakya şəhərinə göndərib. Bu iki elçi şəhərə daxil olarkən qoyunlarını otaran dülgər Həbib Nəccarla qarşılaşırlar. Elçilərin onun yataq xəstəsi olan oğlunu sağaltmasından sonra o, İsanın gətirdiyi dinə iman gətirir...
Lakin Antakya əhalisi elçiləri xoş qarşılamır və onları zindana salır. Bunun üzərinə Hz. İsa Barnabası üçüncü elçi kimi şəhərə göndərir. Elçilərin bütün səylərinə baxmayaraq, xalq İsanın dininə inanmaqdan imtina edir və onları öldürməyi planlaşdırır. Bu niyyəti öyrənən Həbib Nəccar şəhərə gələrək Antakya sakinlərinə səslənir:
"Sizdən heç bir qarşılıq gözləmədən haqq dini təbliğ edən bu elçilərin sözlərinə tabe olun".
Nəticədə həm Hz. İsanın elçiləri, həm də Həbib Nəccar işgəncələr altında öldürülürlər. Məscidin həyətindəki türbədə yerləşən məzarların da onlara aid olduğu ehtimal edilir.
Bu hadisə sanki Hatayın həm də üzləşdiyi durumu əks etdirir. Elə bil, faciə bu şəhərin taleyinə yazılıb, amma sınmadan, usanmadan hər dəfə yenidən ayağa qalxır...
Mərahim Nəsib
