Qarabağ ətrafında uzun illər davam edən münaqişənin ən ağır tərəflərindən biri də itkin düşmüş şəxslərin taleyi ilə bağlıdır. Bu müəmmanın fonunda isə Ermənistanda hələ də Azərbaycanda saxlanılan keçmiş separatçı rejimin rəhbərliyinin "taleyini" gündəmə gətirilməsi diqqət çəkir. Belə ki, keçmiş qondarma rejimin "ombudsmanı" Artak Beqlaryanın son açıqlamalarından biri də məhz bu kontekstdədir. O, tarixin zibilliyinə göndərilən qondarma qurumun hərbi-siyasi rəhbərliyinin əsaslı həbsini yenidən aktuallaşdırmağa çalışıb və Ermənistan mediası da bu xəbəri tirajlayıb.
Elə bu məqamda Birinci Qarabağ müharibəsində əsir və itkin düşən 4 004 nəfər azərbaycanlıların taleyi yenidən gündəmə gəlir. Həmin dövrdə itkin düşmüş şəxslərdən 3 222 nəfəri hərbi qulluqçu, 782 nəfəri mülki şəxs olub. Mülki şəxslər arasında 71 uşaq, 288 qadın və 319 ahıl şəxs var. Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının son statistikasına əsasən, bu günə qədər tapılmış və ekshumasiya olunmuş insan qalıqlarının sayı 910 nəfərdir. Yəni, minlərlə soydaşımızın aqibəti hələ də məlum deyil. Bütün bunların fonunda erməni hərbi cinayətkarların müdafiə edilməsi və Ermənistan mediasının bunu işıqlandırmasının heç bir əsası yoxdur və sülh danışıqlarına daban-dabana ziddir.
Üstəlik, III Cenevrə Konvensiyasına görə, münaqişə tərəflərindən biri saxlanıldığı dövlətə qarşı cinayət törətdikdə mühakimə oluna bilər. Məlum məsələdir ki, separatçılar da Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər, müharibə cinayətləri, o cümlədən təcavüzkar müharibənin hazırlanması və aparılması, soyqırımı, müharibə qanunlarını və qaydalarını pozma, terrorçuluq, terrorçuluğu maliyyələşdirmə, hakimiyyəti zorla ələ keçirmək cəhdi və digər çoxsaylı cinayətlərə görə həbs ediliblər. Yəni beynəlxalq hüquq da onların cinayətlərinə görə saxlanılmasına zəmin yaradır.
Maraqlıdır ki, bir müddət əvvəl, Avropa İttifaqının (Aİ) Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Maqdalena Qrononun "Armenpress"ə verdiyi müsahibə bu ziddiyyəti bir daha üzə çıxarıb. Qrono səfər etdiyi Kəlbəcər və Ağdərə rayonlarını Azərbaycanın rəsmi adlandırdığı kimi təqdim edir, eyni zamanda Qarabağda "erməni mədəni irsi"nin qorunmasının vacibliyindən danışır. Amma həmin müsahibəni yayımlayan Ermənistanın dövlət informasiya agentliyi Azərbaycanın ərazi vahidlərini hələ də separatçı və ya erməni siyasi leksikonunda işlədilən adlarla təqdim etməyə üstünlük verir. Bütün bunlar Ermənistan hökumətinin hələ də sülhə sadiqlik nümayiş etdirmədiyini göstərir.
Bir tərəfdən Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Qarabağın Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində olduğunu qəbul edən siyasi mövqe ortaya qoyur, digər tərəfdən Ermənistan ictimai-siyasi məkanında Qarabağa münasibətdə separatçı yanaşmanın tamamilə aradan qalxmadığı müşahidə olunur. Halbuki, sülh yalnız sənədlərdəki ifadələrlə deyil, siyasi və informasiya davranışı ilə də möhkəmlənir.
Beynəlxalq hüquqdan danışmışkən, Qarabağ münaqişəsinin tarixi kontekstində BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr də mühüm yer tutur. Bu sənədlərdə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması və hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə bağlı tələblər irəli sürülmüşdü. Amma burada beynəlxalq sistemin əsas problemi ortaya çıxdı. Qətnamə qəbul edilsə də, icrası sənəd üzərində qaldı. Yəni istər işğaldan əvvəl, istərsə də post-münaqişə dövründə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əsas məsələ təkcə siyasi bəyanatların verilməsi deyil, sülh prosesinin davamlı olması üçün keçmişin ağır məsələlərinə münasibətdə konkret, ədalətli yanaşma tələb olunur. Əgər humanitar məsələlər sülh gündəliyinin ayrılmaz hissəsidirsə, hərbi cinayətkarların yox, azərbaycanlı itkinlərin taleyi bu gündəliyin içində olmalıdır. Əgər müharibə cinayətləri barədə danışılırsa, bu məsələyə milli mənsubiyyətə görə deyil, konkret əməl, sübut və məhkəmə meyarları əsasında yanaşılmalıdır. Necə ki, həmin separatçıların əməlləri həm Azərbaycan qanunvericiliyi, həm də beynəlxalq hüquqla sübuta yetirilib.
Qarabağ münaqişəsindən sonra yaranan yeni reallıqda ən böyük sınaq məhz budur: sülh ritorikasını siyasi, revanşist bəyanatlardan çıxarıb vahid yanaşma sərgiləmək, bu yanaşmaya təhdid törədən, qarşı çıxanlara isə rəvac vermək əvəzinə, layiqli cavab vermək lazımdır. Nəticə etibarilə, Qarabağ münaqişəsinin ağır mirası yalnız keçmişin səhifələrində qalmış hadisələrdən ibarət deyil. Minlərlə itkinin taleyi bu günə qədər müəyyən edilmədən və üstəlik Ermənistan tərəfinin bu amilin əksinə gündəmdən gətirilməsi ilə dayanıqlı sülhdən danışmaq çətindir. Bu baxımdan, separatizmi aktuallaşdıran bəyanatlar, müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət daşıyan şəxslərin qəhrəmanlaşdırılması və ya informasiya məkanında keçmişin siyasi ritorikasının yaşadılması sülh prosesinə xidmət etmir. Əksinə, həqiqi sülh üçün ölçü bir olmalıdır: kimliyindən və siyasi mövqeyindən asılı olmayaraq, konkret əmələ, sübuta və hüquqa əsaslanan yanaşma. Çünki 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan regionda yeni reallıq formalaşdırıb.
İndi əsas məsələ Ermənistanın bu reallığı qəbul edib ədalətli və davamlı sülhə sadiqlik göstərməsidir. Bunun yolu isə tarixi təhrif etməkdən, cinayətləri siyasiləşdirməkdən və ya unutdurmaqdan deyil, sülhü yalnız bəyanatlarda deyil, davranışlarda da təsdiqləməkdən keçir. Unutmaq olmaz ki, həmin separatçılar nəinki işğal etdikləri Azərbaycan əraziləri ilə kifayətlənib, hətta yeni işğalçılıq meyillərini də gündəmdə saxlayıb və sonda layiqli cəzalarını alıblar.
Prezident İlham Əliyevin bu barədə fikirlərini xatırlatmaq yerinə düşür. Sitat:
"Onlar Bakıya gəlmək istəyirdilər, onlar bizi hədələyirdilər, deyirdilər ki, onların tankları Bakı küçələrində olacaq, haqlı çıxdılar. Onların tankları Hərbi Qənimətlər Parkındadır. Onlar deyirdilər ki, Bakıya gəlib çay içəcəklər. Burada da haqlıdırlar. İndi çay içirlər, istintaq təcridxanasında. Özünü "prezident" adlandırmış üç təlxək bax, burada oturub bizə meydan oxuyurdu, bizi hədələyirdi, bizi təhqir edirdi"...
