Suallara Türkiyənin Qafqazda siyasət problemləri üzrə türk eksperti, professor Kamer Qasım cavab verir.
- S.Sarkisyanın Ermənistan parlamentindən erməni-türk barışmasına dair protokolları geri çağırmasına dair qərarını necə şərh edərdiniz?
- Erməni-türk protokolları ilə bağlı proses erməni administrasiyası ilə çoxdan dayandırılmışdı. Sarkisyan tənqidə məruz qalmışdı, əsasən də protokollara müvafiq olaraq tarixi yardımçı komissiyanın yaradılması ilə əlaqədar erməni diasporası tərəfindən tənqid edilmişdi. Sarkisyan bilirdi ki, erməni administrasiyasına bu prosesi inkişaf etdirmək çox çətin olacaq.
- Yeri gəlmişkən demək lazımdır ki, erməni ictimaiyyətinin bütün üzvləri bu qərarı birmənalı qarşılamadılar. Bəziləri Ermənistan prezidentini itkiyə görə qınadılar, onların sözlərinə görə Ermənistan protokolların simasında vacib siyasi alternativi itirdi. Bu barədə fikriniz nədir?
- Sarkisyan düşündü ki, Dağlıq Qarabağ problemində Türkiyəni neytrallaşdırmaq istiqamətində bu protokollar maneə olacaq. Bundan başqa, Türkiyə öz mövqeyini bəlli edib, bu mövqe isə dəyişməzdir. Sarkisyanın ermənilərin elmi araşdırmalarının (1915-ci il hadisələrinə dair) və Türkiyənin türk tərəfinin əminliyini sübut edən və erməni administrasiyasını çıxılmaz vəziyyətə salan bu məsələni araşdıracaq komissiyanın təşkil edilməsi təklifinə görə heç bir ehtimalı yoxdur.
- İndi Türkiyə və Ermənistan arasında yaxınlaşma prosesinin taleyi necə olacaq?
- Protokollar Ermənistanın Konstitusiya Məhkəməsinin qərarından sonra öz mahiyyətini itirib. Baxmayaraq ki, bu məhkəmənin qərarı protokolların erməni Konstitusiyasına müvafiq olduğu barədədir, bu sənədlərin məhkəmə tərəfindən izahı onların mahiyyətinə ziddir.
Ermənistanın Konstitusiya Məhkəməsi bəyan edib: “Protokolların müddəaları qanunvericilik prosesində şərh edilə və ya tətbiq edilə bilər və onların Ermənistan Respublikası üçün nəticələri, əslində preambula və Ermənistan Respublikasının Konstitusiyasına, eləcə də Ermənistanın müstəqilliyinə dair Deklarasiyanın 11 bəndinə ziddir”.
Bu, istənilən erməni administrasiyasında maneə yaratdı. Bu, problemin öyrənilməsinə dair yardımçı komissiyanın yaradılması perspektivini şübhə altına qoyur.
- Son baş verən hadisələrin fonunda Türkiyə nümayəndələrindən kimsə aprelin 24-də Ermənistana gələ bilərmi?
- İndiyə qədər buna dair heç bir bəyanat eşitməmişəm. Bununla yanaşı, Rəcəb Tayyib Ərdoğan Ermənistan prezidenti Sarkisyanı Qallipoliyanı döyüşünün 100 illiyinə həsr edilmiş tədbirə dəvət edib, məhz həmin gün - aprel ayının 24-də keçiriləcək bu tədbirə bir çox dünya dövlətlərinin rəhbərləri dəvət edilib. Təəssüf ki, Sarkisyan gələ bilməyəcəyini bəyan edib və onun bu bəyanatı diplomatiyadan çox uzaq idi.
- Türkiyə rəhbərliyi deyir ki, Ermənistan ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılması yalnız Ermənistan öz ordusunu Azərbaycan ərazisindən çıxardıqdan sonra mümkündür. Biz bu mövqenin dəyişməyəcəyinə ümid edə bilərikmi?
- Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması, eləcə də Dağlıq Qarabağ problemi ilə əlaqədardır. Türkiyə Ermənistan ilə öz sərhədlərini 1993-cü ildə erməni ordusu Kəlbəcərə daxil olduqdan sonra bağlayıb. Ona görə də Türkiyə sərhədlər açılana qədər Dağlıq Qarabağ probleminin həll edilməsini tələb edib.
Türkiyə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həll edilməsi üçün çıxışlarını və Azərbaycanı bu məsələdə dəstəkləməyə davam edəcək. Bu, 2015-ci ilin yanvar ayının 15-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Türkiyəyə səfəri zamanı Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən növbəti dəfə təsdiq edilmişdi.
